Michiel Heijmans: Ethiek in straatfotografie

0
Michiel Heijmans
©Michiel Heijmans

Michiel Heijmans schreef het boek De Straatfotobijbel voor Photofacts Publishing. Hij is behind-the-scenes- (BTS-) en bedrijfsfotograaf en geeft workshops straatfotografie. Hij schrijft elke maand een column in Focus. Volg hem op Instagram: michielheijmans

Ik ben fotograaf. En omdat dat een heel breed beroep is, proberen we de hokjes kleiner te maken. Iemand is bijvoorbeeld landschapsfotograaf,interieurfotograaf of portretfotograaf. Mijn label is ‘straatfotograaf’. Als straatfotograaf leg je het dagelijkse leven vast; alle ongedwongen en ongeposeerde momenten tussen de standaard fotomomenten als verjaardagen, huwelijken en geboorten.

Er is veel onbegrip over wat je als fotograaf nu wel en niet mag doen op straat. Als je daarover verder wil praten, nodig ik je uit om mij op Instagram een DM te sturen, of naar een workshop of lezing te komen; het onderwerp komt zonder uitzondering voorbij. Het raakt aan te veel punten om hier kort te behandelen. Portretrecht, publicatie, journalistieke of artistieke vrijheid en de locatie, om maar wat te noemen. En vooral erg veel logisch nadenken en je bewust zijn van je eigen ethiek die daarbij een rol speelt.

Ik wil het nu vooral hebben over die ethiek. Ethiek is, volgens de Van Dale, het “geheel van morele principes”. Diezelfde Van Dale leert dat ‘moreel’ dan weer “gegrond op het innerlijk gevoel van goed en kwaad” betekent. Ethiek is als een ui die je langzaam afpelt. Maar als je het hebt over jouw ethiek binnen de straatfotografie, heb je het dus eigenlijk over je persoonlijke inschatting of een foto wel of niet gemaakt mag worden. Het is geen wetgeving. Dus zaken als jouw persoonlijke kader, hoe je bent opgegroeid, je sociale kring en de sociale mediatunnel waar je je in bevindt, beïnvloeden allemaal je inschatting. En die is dus voor iedereen verschillend.

Een jaar geleden was mijn moreel-ethisch standpunt bijvoorbeeld om geen foto’s te maken van kinderen, zwervers of van mensen die eten in hun mond stoppen. Dat laatste, daar sta ik nog steeds achter. Het levert gewoon nooit mooie foto’s op. Kinderen fotografeer ik als straatfotograaf inmiddels wel – als ik er een verhaal in zie. Kinderen maken het straatbeeld waarbinnen wij volwassen tegenwoordig alleen maar onderweg zijn. Dat fotograferen doe ik met respect (persoonlijke waarde), binnen mijn eigen ethiek (persoonlijke waarde) en op een manier die ik passend of mooi vind (persoonlijke waarde). Er zijn geen wetten die een kind in de publieke ruimte andere rechten geven dan volwassenen, maar die regelgeving vind ik in deze niet eens zo belangrijk. Ik heb mijn eigen regels, bijna intuïtief, en die beperk ik verder tot het past in mijn eigen waarden, bij mijn ethiek.

Het vervelende van deze manier van fotograferen is, dat je je als straatfotograaf soms op glad ijs bevindt. Het wordt allemaal zo persoonlijk gemaakt! De meeste straatfotografen gaan graag alleen op pad, want straatfotografie is óók mindful zijn op de allerdrukste plaatsen. Maar tenzij je, net als Vivian Maier, je foto’s lekker in het rolletje laat zitten en ze pas na je dood afgedrukt worden, beweeg je je na je straatfotografie-sessie in een wereld met gelijkgestemden. Vrijwel iedereen zoekt naar de bevestiging door anderen van een goede sessie. Door publicatie op Instagram of Facebook laat je jouw foto’s én jouw ethische waarden los op een gemeenschap die inclusief, eigenwijs en soms bijzonder direct is. Die bestaat uit individuen die hun mening ventileren en daarbij hun eigen ethisch kader als maatstaf gebruiken. Die collectief de lat bepalen, en de ongeschreven wetgeving. In sommige gevallen bestaan je belangrijkste critici uit hongerige leeuwen, die klaar staan om jouw foto’s door de mangel te halen en je neer te sabelen, puttend uit wat zij als waarheid beschouwen. De wet van degene die het hardste roept, die niet tegengesproken wordt. Het is net het bedrijfsleven.

Ik vind dat niet onprettig. De manier wel, de maatstaf niet. De waarheid ligt altijd in het midden, tussen de hardste roepers en de stilste krachten. De gemiddelde ethiek van de straatfotograaf is te bedenken, voor jezelf te bepalen, als je tenminste openstaat voor de mening van anderen. En daar raakt ethiek in de straatfotografie aan een andere ethiek. Aan de menselijke ethiek. Aan de morele principes van de grote groep. Van mensen die je hoog hebt zitten en types die je geen donder interesseren. Door je te verplaatsen in anderen en alles in een soort ethische blender te gooien, wordt mijns inziens al snel duidelijk wat wel en niet kan. Ik wil hier nog het woord ‘respect’ aan toevoegen. Ook dat is niet zomaar een woord. Respect in straatfotografie gaat over respect voor de stad (ruim je zooi op), respect voor je onderwerp (de gefotografeerde), en respect voor je collega-straatfotografen die je hun werk laten zien en het jouwe bekritiseren. Je leert zoveel door te luisteren naar anderen.

En natuurlijk, als je allemaal binnen dezelfde tak van sport ‘werkt’, dan vertekent je beeld vanzelf een beetje. Ik laat mijn foto’s dan ook graag zien aan niet-straatfotografen. Ik let op gezichtsuitdrukkingen en luister naar hun mening. En ik zeg helemaal niet dat ik alles goed doe, dat geloof ik niet. Dat kan ik niet eens. Daar maak ik te veel foto’s voor. Maar binnen mijn eigen ethiek, regels en met respect voor alles om me heen, geloof ik dat ik best aardig op weg ben.

Wat zijn jouw regels? Iets om over na te denken!

Deze column is eerder verschenen in Focus 11. Haal hem nu in huis!

Lees hier meer van Michiel Heijmans:
Naast het GAS zit de REM
De Clearasil van de fotografie
Het belichtingsvierkant
Het nut van fotografieworkshops
Geld uitgeven
Herenigd met een oude vriend

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Geef je reactie!
Schrijf hier je naam