In allerlei typen camera’s, van die in mobiele telefoons tot deurbellen, van observatiecamera’s tot verrekijkers, in microscopen en projectoren, zitten objectieven. Vaak spreken we van ‘lenzen’, zoals in telelens, maar strikt genomen is een lens een enkelvoudig glaselement. Het doel is om met een aantal lenzen in een stelsel een scherp beeld te projecteren op – meestal – een sensor.
Door de jaren heen zijn er voor foto- en filmcamera’s allerlei objectieven ontwikkeld. Aanvankelijk waren dat grote en zware typen op een houten camera. De glaslenzen waren groot en met de hand geslepen en gepolijst. Een frontlens verzamelde lichtstralen binnen een bepaalde, vaste beeldhoek. Vaak kwam die min of meer overeen met wat wij zien. De andere lenzen in zo’n objectief moesten vooral fouten corrigeren en de achterste lens projecteerde het gevormde beeld op grote glasnegatieven. Maar inmiddels zijn we veel decennia verder en is het aanbod enorm. Laten we eens naar de anatomie van een hedendaags objectief kijken.
De camerabajonet is groot genoeg voor een volledige en ongehinderde beeldprojectie
op de sensor. Onderin zien we lenscontacten voor datacommunicatie tussen objectief en camera. Fujifilm XF voor het APS-C formaat.
De verschillend gevormde glaslenzen zitten in vattingen, die op hun beurt in tubussen zijn gegroepeerd. Deze zijn verplaatsbaar met behulp van draairingen aan de buitenzijde van de behuizing. Zo kunnen we met een scherpstelring handmatig scherpstellen. Bij zoomobjectieven is er een tweede draairing waarmee we de beeldhoek kunnen veranderen; wijder of smaller, voor meer omgeving in de opnames of juist voor gerichtheid op een detail. Hier wordt meestal het begrip brandpuntsafstand genoemd, een zoomobjectief met een brandpuntsafstand van 24 tot 70 mm bijvoorbeeld. De korte brandpuntsafstand heeft betrekking op de groothoekzijde.
Vroeger was een groothoek-scherpteobjectief letterlijk kort gebouwd, dus ongeveer 24 mm. De ‘lange lenzen’, zoals een 300mm tele waren van zwaar optisch glas en de tubussen van metaal. Zo’n tele heeft een nauwe beeldhoek van bijvoorbeeld 8°. Je vergroot dus een relatief klein onderwerp, of een object ver weg. De toepassing is daarmee bepaald: voor sport, podium, wild en dergelijke. Soms zien we nog een derde ring op een objectief, de diafragmaring. Deze smalle, klikbare ring toont de diafragmawaarden in hele stops, bijvoorbeeld van 4 tot en met 32, de F-getallen. Daartussen staan puntjes voor de tussenliggende klikstops. Steeds vaker zien we tegenwoordig, dat voor videogebruik, de hoorbare klikjes kunnen worden uitgeschakeld met een declick-schuifje. Ook zijn er diverse toetsen en/of schuifjes op de behuizing, waarover verderop meer.
Recente objectieven en camera’s kunnen softwarematig bepaalde optische fouten corrigeren. Hier zien we enige vignettering, zonder en met die lenscorrectie aan. Het Zwarte Kerkje in Budir, IJsland. Foto: Mich Buschman
Verschillen in sensorgrootte
De sensorgrootte in de camera bepaalt de uitvoering van de camera zelf én van de objectieven. Full-frame camera’s hebben sensoren van ongeveer 24 x 36 mm, vroeger bekend als kleinbeeld voor het gebruik met film. De brandpuntsafstanden zijn daarop gebaseerd. Maar er werden kleinere sensoren ontwikkeld, bijvoorbeeld van 23 x 15 mm voor het APS-C formaat. Men spreekt ook wel van een cropsensor. De objectieven zijn kleiner en lichter én betaalbaarder, net als de camera’s. De kwaliteitsverschillen tussen beide, in brandpunt vergelijkbare, objectieven zijn erg klein. Grotere sensoren geven een kleinere scherptediepte. De zogenaamde middenformaatcamera’s zijn groter gebouwd en hebben dus ook grotere objectieven. Bekende MF-merken zijn Fujifilm en Hasselblad.
is 33 x 44 mm. De objectieven, hier afgebeeld de Fujifilm GF 20-35mm F4.0, zijn ook groter.
De fullframe equivalent is een 16-28mm groothoek.
F-opening
We zagen al dat er lichtsterke en minder lichtsterke objectieven zijn. Een 35mm F1.4 objectief voor APS-C komt overeen met een 50mm full-frame ‘standaardlens’. Voor ongeveer dezelfde scherptediepte heeft de 50mm een maximale diafragmaopening van F2.0 nodig. Ze hebben beide een beeldhoek van ongeveer 47°. Afhankelijk van productiedatum, merk en meer hebben ze verschillende constructies, automatische scherpstelvormen (autofocus), lensvattingen (voor Canon, Sony, enzovoorts) afmetingen en gewicht, speciale lenselementen, filtermaten, wel of geen beeldstabilisator, wel of geen zonnekap en uiteraard verkoopprijzen.
Zoom en vast brandpunt
Van oudsher werden objectieven voor één vast brandpunt ontwikkeld en geconstrueerd, zoals een 135mm F2.8 tele. Zulke objectieven konden behoorlijk lichtsterk worden uitgevoerd en lensfouten, zoals vertekening, konden goed worden gecorrigeerd. Er kwamen specialistische objectieven zoals macro- en fish-eye-objectieven en aan zowel de groothoek- als telezijde volgden met name vanaf de zestiger jaren steeds meer bijzondere typen. De beperking van één vaste beeldhoek werd door zoomobjectieven met een variabel brandpunt opgevangen. Toen de optische berekeningen met behulp van computers konden worden gedaan, konden ook de eerder ‘onmogelijk op te lossen’ beeldfouten, zowel in de consumenten-objectieven als de professionele modellen, goeddeels worden gecorrigeerd. Eén allround zoomobjectief neemt veel minder ruimte in en heeft veel minder gewicht en ongemak (steeds wisselen) dan een reeks vast brandpunten. Laatstgenoemde zijn vaak (veel) lichtsterker. De consumenten zoomobjectieven hebben vaak een variabele aanvangsopening, zoals een 70-300mm F4.0-5.6 telezoom. Wie graag handmatig belicht, houdt liever dezelfde F-waarden bij het in- en uitzoomen, zoals met een 24-120mm F4.0 standaard zoomobjectief.
Kwaliteit
Uiteraard zijn er objectieven in allerlei kwaliteitsklassen te koop. De consument wil gemak, een laag gewicht en een aantrekkelijke aanschafprijs. De kritische fotohobbyist en de vakfotograaf willen een degelijk, weerbestendig model met een uitstekende beeldkwaliteit. Op de duurdere objectieven treffen we knoppen en schuifjes aan ten behoeve van de beeldstabilisatie, de AF- en/ of M-scherpstelling en het scherpstelbereik. Vooral bij tele(zoom)objectieven is het zinvol om de autofocus te kunnen begrenzen tussen bijvoorbeeld 5 meter en oneindig, in plaats van het tragere hele traject van oneindig tot bijvoorbeeld 1,1 meter. In de recente objectieven voor systeemcamera’s zien we soms ook speciale functietoetsen en een lensdisplay. Daarop zie je bijvoorbeeld de exacte ingestelde afstand of de vergrotingsmaatstaf. Recente objectieven hebben door een andere constructie een stille en soms veel snellere autofocus scherpstelling. Ook is in de recente jaren de beeldstabilisatie in zowel de camera’s als de objectieven veel beter geworden, waardoor we zonder kans op trillingsonscherpte langer uit de hand kunnen fotograferen met écht scherpe resultaten.
Nikon Z-Nikkor 24-70mm F4.0 S.
Aanschaf
Jouw specifieke fotothema’s en doelstellingen, zoals landschap, portret, reportage, enzovoorts, vereisen de juiste objectieven. Het heeft geen zin een ultra-groothoekobjectief van 21mm aan te schaffen als je je nooit met architectuur- en landschapsfotografie bezighoudt. Oriënteer je gedegen, allereerst bij de objectieven van jouw cameramerk en model, maar kijk ook naar de ‘andere’ merknamen dan die van jouw camera (Tamron, Sigma, Laowa, enzovoorts). Als je binnen hetzelfde merk overstapt naar een nieuw systeem, zoals van spiegelreflex (dslr) naar systeemcamera, kun je een prima Canon- en Nikon-objectief vaak met een systeemadapter blijven gebruiken. Let bij het aanschaffen van occasions niet alleen op of er iets mis is met de werking of de afbeeldingskwaliteit, maar ook op de mogelijkheden van nieuwe camerafuncties, die kunnen soms beperkt zijn. Neem daarvoor contact op met de fotovakhandel.
Om thuis te geraken in de wereld van de objectieven zijn er talloze websites. Zoek naar fotografen die in jouw voorkeursgenre werkzaam zijn. Waar fotograferen zíj mee? Wat zeggen ze daarover? Natuurlijk zijn er ‘tig’ test-sites te vinden, zoals focus-review.com, de testsite van Focus Magazine, met inmiddels zo’n 200 testpagina’s. Daar wordt niet alleen de kwaliteit van het objectief besproken, maar ook lees je hoe je een macro-objectief optimaal gebruikt en ook hoe emotie je aanschafkeus kan bepalen. Oriënteer je dus, zoek wat nieuwe begrippen (lenscoatings, chromatische aberratie, enzovoorts) betekenen op. Raak erin thuis en vooral: fotografeer vaak met jouw objectieven.
Lees ook in deze serie:
Deel 1: het diafragma
Deel 2: de sluitertijd
Deel 3: de ISO-waarde
Deel 4: de belichting
Deel 5: de kleurweergave
