Abstracte fotografie: lessen in waarnemen

Door

6 januari 2026

Af 02 — Een basaltformatie zoals hier bevat veel details, die in de nabewerking geabstraheerd kunnen worden. ©Mich Buschman

Kunstenaars zijn vrij in het kiezen van hun materialen, de kleuren en vormen. Zij kunnen streven naar realistische weergaven, óf volkomen vrij spelen met de beeldende middelen die zij tot hun beschikking hebben. Fotografen en filmers hebben hoe dan ook altijd ‘een werkelijk-heid’ voor hun lens…

De natuur biedt allerlei details, die soms niet direct herkenbaar zijn. ©Mich Buschman

Lang geleden fotografeerde ik in Bretagne, aan de Côte de Granit Rose. Ik was volkomen geobsedeerd door de vormen in het graniet en het basalt, gevormd door de elementen. Helaas had iemand het nodig gevonden om in de metershoge rotsblokken Le Lapin, La Bouteille en andere titels uit te hakken. Onze verbeelding werd collectief in een richting gedwongen! De schoonheid van een vorm alleen kan toch al genoeg zijn?

Op weg naar abstract
Vooral close-up- en macrofotografen kunnen zich verliezen in details. Vaak zijn dat concrete objecten uit de natuur, zoals blad- en bloemvormen, gesteenten, insecten en meer. Ook details van ingewikkelde apparaten, in architectuur, allerlei resten, oud roest en ga zo maar door kunnen interessant zijn. Soms zijn zulke opnames nog te concreet om ze abstract te kunnen noemen: té herkenbaar en daardoor afleidend. Willen we een meer abstract resultaat, dan moeten we losraken van de wens iets herkenbaars te registreren, dus op zoek gaan naar de schoonheid van lijnen, herhalingen, vormen en kleuren. Abstract begint bij abstraheren en daar hebben beeldmakers veel hulpmiddelen voor.

Een deel van een wandfries met meerdere lagen en laagmodi, scherp en onscherp. ©Mich Buschman

Het effect van een solarisatie, met behulp van Curven. ©Mich Buschman

Onderwerpen
Kijken dus, goed kijken, en het dan zíen! Daar draait het om. Soms zie je in een landschapsopname prachtige, op zichzelf staande vormen. Het is dan nog wel gesteente bijvoorbeeld, maar een bepaalde uitsnede brengt vervreemding in. Het zit ’m soms in iets onverwachts: een gebroken steen, waarin meer kleurvlekken te zien zijn dan je zou verwachten. Het kan ook een ijspatroon zijn, dat na een strenge nachtvorst op een autoruit is gegroeid, of een organisch beeld dat ontstaat uit een uitsnede van twee olifantenhoofden tegen elkaar…

IJsbloemen op een autoruit, een detail in contrast verhoogd. Een zorgvuldige selectie opent een nieuwe wereld. ©Mich Buschman

Kijken, goed
kijken, en het dan
zíen! Daar draait
het om.

In tegenlicht met nevel vervreemden anders bekende objecten en er schuilt een wereld aan vorm en kleur in (half-)edelstenen zoals kwarts of pyriet. Kijk eens via een spiegel op een autosloperij… Je kunt ook inspiratie opdoen door te kijken naar het werk van abstract werkende kunstenaars als Picasso (kubisme), de latere Mondriaan (die stijl heet neoplasticisme) of naar de details in het werk van Monet. Abstracte kunst bestaat al heel lang en is tijdloos.

Meerdere opnames met de laagmodus Intens licht. ©Mich Buschman

Nabewerken
De softwareprogramma’s helpen je verder. Je kunt verschillende bij elkaar passende opnames verzamelen en die in – bijvoorbeeld – Photoshop als lagen op elkaar leggen. Speel vervolgens met de laagdekking en vooral: met de laagmodi. Daardoor ontstaat veel bruikbaars. Maak delen onscherp tot een ondefinieerbaar kleurveld, of zet een laag om naar negatief. Speel met curven – je kunt aan die lijn ‘trekken’. Een vervreemdende en heel bruikbare toepassing is de zogenaamde solarisatie, zie het voorbeeld met de curve in een grote lus. Selecteer details en plak die over andere inhouden, pas contrasten aan. Dan zijn er ook nog de vele filterpakketten met vervreemdende tools, denk aan Nik-filters en Exposure X7. Ook Photoshop heeft een filtergalerie, maar let op: structuren zoals mozaïek kunnen kitscherig werken. Je kunt gemakkelijk – te – strakke details vervormen. Kortom: er zijn talloze mogelijkheden en daardoor ontelbare combinaties; zie de voorbeelden.

Het enige wat
telt, is wat jij bij
jouw beelden
voelt.

Het resultaat van meerdere lagen en nabewerkingen. ©Mich Buschman

beoog je?
Aanvankelijk maak en verzamel je, wanneer je bevangen bent én doorzet, heel veel materiaal. Verzamel alles in een map met een naam, bijvoorbeeld ‘Voorlopig’. Je moet jezelf de kans geven te groeien in deze nieuwe vorm. Na enkele dagen de resultaten niet te hebben gezien, kijk je er opnieuw met een kritische blik naar. Enkele montages – of collages – blijven overeind. Wees streng en durf veel weg te gooien: alles wat je koud laat. Maak nieuwe opnames, bewerk die weer, bedenk (!) wat de vorige keer niet goed uitpakte, wees streng, maar zet door. Gaandeweg merk je dat je steeds voor bepaalde combinaties, hoofdkleuren en verhoudingen (zoals een lange strook als een wandfries) kiest. Dat kan het begin zijn van een eigen stijl: je werk is herkenbaar. Analyseer je montages op techniek, bijvoorbeeld: er is veel

Een mix van lagen en kleuromzettingen. Voeg een naam toe en onze fantasie gaat aan het werk. Liever dus Untitled #07. ©Mich Buschman

bewegingsonscherpte in de beelden, het zijn vooral pasteltinten, er is steeds een enkel scherp, maar toch onherkenbaar detail. Uiteindelijk houd je resultaten over die je nog steeds bevallen. Die gaan in de map ‘Definitief’. Print je resultaten eens uit. De impact van een gedrukt beeld is anders dan van een lichtbeeld (het computerscherm). Als je googelt op abstracte fotografie, zie je resultaten van anderen voorbijkomen. De grote valkuil kan dan zijn, dat je op zoek gaat naar content die door anderen veel gewaardeerd of geliked wordt. Het enige wat telt, is wat jij bij jouw beelden voelt, want dan heeft het een toekomst. De tijd doet de rest!