AI – Růženka Bisecker Vacca | Mooi Lelijk

0
Růženka Bisecker Vacca
Beethoven speelt de Mondscheinsonate in 1801 ©Růženka Bisecker Vacca

AI zal grote impact hebben op de manier waarop we voortaan visuele informatie vastleggen, creëren en interpreteren. Růženka Bisecker Vacca (1970, Amsterdam) bespreekt elke maand een onderwerp. Ze is conceptueel kunstenaar, opgeleid op de Gerrit Rietveld Academie en het Sandberg Instituut.

Omg… die blik… die tanden, dat haar! En die kléren, hoe heeft mijn moeder mij zo naar school kunnen laten gaan! Denkt niet iedereen dat die zijn oude schoolfoto terugziet? Oude schoolfoto’s zijn verpletterende visuele documenten die zich met geen enkel ander portret laten meten. Ze zijn prachtig en vreselijk tegelijk. Het meedogenloze hit or miss-aspect ervan – destijds werd er immers maar ééntje geschoten – maakte dat er veel spanning omheen hing en dat was soms moeilijk te verbergen voor de lens.

Schoolfoto's
Schoolfoto van Roos Schouw uit 1972, Schoolfotograaf onbekend
Schoolfoto's
Schoolfoto van Růženka Bisecker Vacca, 1979, Schoolfotograaf onbekend

Ik ben opgegroeid in de jaren zeventig, in een tijd dat er in de meeste gezinnen niet veel foto’s werden gemaakt, laat staan portretten. Veel mensen waren afhankelijk van dat ene moment in het jaar dat de stand van zaken werd opgemaakt. Schoolfoto’s waren regelrechte mijlpalen in het leven. Hoe je er op die dag, die splitsecond, uitzag, bepaalde voor de rest van je leven hoe je ‘was’ op een bepaalde leeftijd. Een moment dus van weergaloos belang. In de achterbuurt in Amsterdam-Noord waarik ben opgegroeid, gingen alle remmen los zodra de datum van de schoolfoto bekend was. Iedereen met jonge kinderen kwam in opperste staat van paraatheid en alles werd in stelling gebracht voor het moment suprême. Kappers draaiden overuren, tanden werden voor het eerst in weken gepoetst, haren fanatiek geroskamd. Naar buiten zonder jas mocht niet, want stel dat je op de valreep ziek zou worden. Maar dan nog, ziekof niet: thuisblijven op die cruciale dag was simpelweg geen optie. Je ging! En dan het belangrijkste… What to wear?! In een tijd dat het willekeurig terugsturen van kleding nog science fiction was, liep mijn buurvrouw ver voor de troepen uit. Als de schoolfotograaf aan de horizon verscheen, bestelde ze bij ‘de Wehkamp’ coole outfits voor haar kinderen, die de dag erna meteen retour gingen. Alles om te shinen op de belangrijkste dag van het jaar. Belangrijker dan de schooltandarts, belangrijker dan de rapport-uitreiking, de werkweek en hetschool reisje bij elkaar: de schoolfotograaf was bij ons heer en meester. De foto positioneerde je ook meteen voor de rest van het jaar in de fashion-hiërarchie van de klas. Het zette de toon voor je image. Wat doe jij aan? Het antwoord op die priemende vraag was niet voor iedereen een feestelijke aangelegenheid. Ik mocht bijvoorbeeld van mijn ouders niet meelopen met de mode. Ik was dan ook het enige kind dat in een geborduurd bloesje op de foto ging, omringd door kinderen met begerenswaardige Salty Dog-truien en Froufrou-broeken waar het prijskaartje nog aan hing.

imma.gram
AI-schoolportret ©imma.gram

Waar je ook komt, wanneer de oude schoolfoto’s boven water komen, is de reactie min of meer hetzelfde. Hoogbejaarde Builders, oude Boomers en zelfs gloednieuwe tieners van Generation Alpha, bijna iedereen gruwelt én geniet van die mooie, lelijke portretten. Misschien komt dat wel omdat aan de omstandigheden waaronder die foto’s worden gemaakt weinig is veranderd. Dat de schoolfotografie amper evolueert, is opvallend, zeker gezien de oeverloze kansen op innovatie die AI fotografen tegenwoordig te bieden heeft. De schoolfotograaf houdt echter voet bij stuk en is daarmee een van de laatste strijders die stand houdt in de tsunami van AI-portretmogelijkheden waar we voortaan uit zullen kunnen kiezen.

AI-creatie van Růženka Bisecker Vacca
Darth Vader lekker op vakantie in Sardinië ©Růženka Bisecker Vacca

Aanvankelijk hielden de AI-imagegenerators zich nog rustig op de achtergrond terwijl wij er langzaam aan konden wennen. AI-tekst-to-image ontfermde zich in het begin voornamelijk over portretten van mensen uit het pre-foto-tijdperk. De enige grens is die van onze eigen ideeënkracht en nieuwsgierigheid naar het onbekende. De sky is niet the limit, AI is oeverloos behulpzaam. Je hoeft maar iets te verzinnen en AI maakt het zichtbaar. Beethoven die de Mondscheinsonate speelt? Wow! Darth Vader op vakantie, let’s go! Julius Caesar als modern politicus met stropdas? Geen probleem. En laten we Rembrandt van Rijn niet vergeten, die er ‘in het echt’ uitziet als een geduldige wiskundeleraar.

AI
Julius Caesar imagined in modern times ©Hidreley Diao (@hidreley)

AI brengt historische figuren tot leven en daar valt niet veel tegenin te brengen; het is geen concurrentie, dus geen stress. De toegang die AI biedt tot de onfotografeerbare dimensie is vaak een verrijking van onze collectief geheugen. Die geleidelijke introductie van het wonder van AI-image-generators heeft ervoor gezorgd dat we, zonder het te merken, nu al niet meer zonder kunnen. In elke laag van de samenleving vinden AI-beelden hun weg en slokken ze, zonder dat we daar veel tegenin kunnen brengen, hele beroepsgroepen op. AI geeft de klant voor een schijntje wat die nodig heeft.

AI
Rembrandt imagined in modern times ©Hidreley Diao (@hidreley)

De portretfuncties hebben in korte tijd om zich heen gegrepen en er is technisch een grote sprong voorwaarts gemaakt. Op veel nu al niet meer weg te denken apps kun je, na het invoeren van een paar selfies, een uitgebreid portfolio krijgen met tientallen professioneel ogende portretten, voor gebruik op LinkedIn, op websites, in reclames en waar dan ook. De fotoseries kosten niet meer dan een paar eurootjes. Voor de prijs van een kopje koffie hoef je geen afspraak te maken, geen visagist aan je te laten sleutelen, je hoeft nergens heen, je hoeft niet te poseren, niet uit te lichten, niet te wachten op de photoshop nabewerkingen – bepaald geen detail – er komt ook geen peperdure factuur van de portretfotograaf.Je zou bijna zeggen: ‘Joh, vergeet het maar met je epic photoshop-skills, rol op die limbo en zet je lampen op Marktplaats’, want de verleiding om voor zo’n app te kiezen is immens. Zelfs de meest doorgewinterde supporters van de kleine middenstanders zullen kunnen toegeven dat AI iets biedt wat zijn weerga niet kent. Die buurvrouw van mij van vroeger zou zonder pardon een AI-portret laten maken onder het mom van ‘Ik ben geen dief van mijn eigen portemonnee’. En geef haar eens ongelijk.

Tegelijkertijd gloort precies hier hoop aan de horizon van de portretfotograaf en gaan we misschien wel terug in de tijd. Een tijd waarin alleen de happy few een zogenaamd écht portret kan laten maken, bij een fotograaf van vlees en bloed. Een tijd waarin shabby sloebers hun toevlucht moeten zoeken tot een AI-portret. Ambacht en aandacht als statussymbool. Een AI-portret als teken van armoe? Ik ben heel benieuwd hoe dat er dan uitziet, en waarin zo’n ‘echt’ portret zich dan zou kunnen onderscheiden van AI. Ik weet wat sommige mensen zeggen: dat AI geen aandacht kan geven, AI niet creatief is, AI geen eigen signatuur heeft. Maar is dat belangrijk voor iemand die gewoon een clean portret wil voor op zijn website? Zeg het maar.

Ik ben in ieder geval heel nieuwsgierig naar wat de overrompelende opkomst van AI-portretten in beweging gaat zetten, in de dagelijkse praktijk van de ontelbare portretfotografen die ons land rijk is. Ik zie dat sommige mensen rustig achterover leunen en denken dat dit wel overwaait, en ik weet niet zeker of dat wel een levensvatbare strategie is. De tijd zal het ons heel snel leren.

Weerstand en ontkenning horen bij grote veranderingen. Zeker als ze van buitenaf aan je opgedrongen worden en je verplicht wordt om je comfortzone te verlaten, omdat al je zekerheden en vanzelfsprekendheden op het spel staan. Maar er lijkt niet zo snel een weg terug. We zijn in de fotografie beland op terra incognita. Wat voor ons ligt, is mooi en lelijk tegelijk; er liggen kansen, maar tegen welke prijs? Met zijn allen ontdekken en ontsluiten we dit nieuwe gebied. Sommigen rennen vooruit en banen een pad waar anderen straks veilig kunnen lopen, anderen keren het de rug toe en zetten de hakken in het zand. Hoe dan ook, de oude tijd ligt definitief achter ons. AI gaat nooit meer weg en het zoekt op alle fronten contact.

AI-portret door Marzuwq Muhammad
Rain in a dystopian city ©Marzuwq Muhammad (@ai_reflections)

“Turn and face the strange”, zingt David Bowie in het refrein van Changes. Die vijf eenvoudige woorden zijn, sinds ik ze voor het eerst hoorde tijdens mijn puberteit, als een kompas voor me. Face the strange… wie weet wat voor moois het je brengt.

Dit artikel is eerder verschenen in Focus 11. Haal hem nu in huis!

Dit is het derde artikel uit de reeks van Růženka Bisecker Vacca. Lees hieronder haar andere artikelen:
AI – Růženka Bisecker Vacca | Fotograferen met woorden
AI – Růženka Bisecker Vacca | Echt nep
AI – Růženka Bisecker Vacca | Mooi Lelijk

Binnenkort: AI – Růženka Bisecker Vacca | Onbouwbare gebouwen. Kan je niet wachten en wil je het nu al lezen? Dat kan! Haal Focus 12 nu in huis.

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Geef je reactie!
Schrijf hier je naam