Nick Hannes – Anticiperen op het toeval

De meeste hoofdsteden op de wereld hebben een rijke historie en zijn organisch gegroeid. Daarnaast zijn er steden die op de tekentafels van planologen zijn bedacht. De oudste daarvan zijn inmiddels veranderd en tot leven gekomen, maar andere zijn nieuw of nog in ontwikkeling. De Belgische fotograaf Nick Hannes bezocht zes nieuwe hoofdsteden en legde het karakter ervan vast door er het dagelijks leven te documenteren. Met zijn project ‘New Capital’ stelt hij vragen over menselijke identiteit, stedenbouwkundige authenticiteit en duurzaamheid.

Verscholen tussen een parkeergarage en een winkelcentrum in het Belgische Waregem, ligt een parel van een expositieruimte: Be-Part. Nick Hannes (1974) exposeert er zijn project over nieuwe hoofdsteden. Aan de wanden hangen zijn monumentale foto’s waar je door hun gelaagdheid en details steeds weer nieuwe aspecten in ontdekt. Middenin de ruimte staan menshoge letters van piepschuim, die de titel van de reeks spellen: New Capital’. “Ze zijn gemaakt door een Nederlands bedrijf”, zegt Hannes. “Het is een knipoog naar die grote stadsletters, een vaak gebruikte vorm van city-branding.”

Neoliberalisme
De titel ‘New Capital’ is dubbelzinnig: hij betekent tegelijk nieuwe hoofdstad en nieuw kapitaal, wat toepasselijk is omdat aan de bouw van nieuwe hoofdsteden meestal economische redenen ten grondslag liggen. De Braziliaanse hoofdstad Brasilia werd in de jaren zestig bijvoorbeeld gebouwd omdat de toenmalige hoofdstad Rio de Janeiro niet centraal genoeg in het land lag. “Men wilde iets wat dichter bij de Amazonewoud lag en bij de Cerrado-savanne, vanwege het economisch belang daarvan”, zegt Hannes. “Hoofdsteden zijn het uithangbord van een land en veel van de nieuwe hoofdsteden zijn gebouwd vanuit een drang naar prestige en winst. Het doel was niet om een aangenaam leefbare stad te bouwen, maar om zo veel mogelijk geld ermee te verdienen en indruk te maken. Neoliberalisme en intern kolonialisme voerden de boventoon: het eigen land werd bijvoorbeeld ontgonnen en daarvoor moest de inheemse bevolking uitwijken. De vorige president van Brazilië, Jair Bolsonaro, was een uitloper van die ideologie.”

Nick Hannes heeft in zes hoofdsteden gefotografeerd: Brasília in Brazilië, Abuja in Nigeria; Sejong in Zuid-Korea, New Administrative Capital in Egypte, Nusantara in Indonesië en Astana in Kazachstan. De steden verschillen van karakter. “Astana is een zeer relaxte stad, Brasília is een veilige stad, Sejong in Zuid- Korea is een stad die goed draait en veilig is, maar het is er ook enorm saai: er gebeurt weinig onvoorspelbaars, alles is afgemeten en iedereen loopt mooi in de pas. Dat schept soms een unheimisch gevoel. Abuja was de gevaarlijkste stad. Daar vinden veel ontvoeringen plaats door jihadisten en gewone criminelen. Ik werkte er met een gids en fixer die de culturele gevoeligheden kende en wist welke mensen in wel en niet moest betalen.”

De projecten van Nick Hannes volgen elkaar organisch op en het project ‘New Capital’ komt voort uit zijn eerdere documentaire over Dubai: ‘Garden of Delight’, waarin hij Dubai documenteert als ultieme speeltuin van globalisering en kapitalisme. “Dat was een case study van marktgedreven urbanisatie, waarin toerisme en entertainment een grote rol spelen. Dubai lijkt vrij en open, je kunt er op het strand liggen in je bikini, je kunt alcohol drinken in het uitgaanscentrum, maar achter dat dunne laagje van vrijheid zit een verstikkend dictatoriaal systeem: er is geen persvrijheid, geen vrije meningsuiting, geen minimumloon, geen vakbond en geen democratisch proces omtrent de besluitvorming van een groot bouwproject en er is verregaande verstrengeling van politieke macht en vastgoed.

Megalomanie
De New Administrative Capital, die momenteel in Egypte wordt gebouwd, is bijna een kopie van Dubai in zijn megalomanie en spektakelarchitectuur en zijn obsessie met veiligheid en controle, maar de onvrijheid ligt er meer aan de oppervlakte. “Het is een militair project en het product van de visie van een autocraat: Abdel Fattah al-Sisi. Megalomanie voert er de boventoon, met de grootste moskee, een vlaggenmast van tweehonderd meter hoog, de grootste kathedraal en de hoogste toren van Afrika. Het ministerie van defensie is gehuisvest in het Octagon, dat heeft drie hoekpunten meer dan het Amerikaanse Pentagon. Men is er ook een Disneyland aan het bouwen dat zes keer groter is dan het grootste in Amerika en er komt ook een Olympisch dorp, terwijl er nog geen aanwijzing is dat Egypte de Spelen ooit zal huisvesten.”

Het bedrijf dat de stad bouwt is voor 51 procent in handen van het Ministerie van Defensie en de rest is van het Ministerie van Huisvesting. Het is een zogenaamde ‘smart city’, wat inhoudt dat je overal wordt gefilmd en elektronisch wordt gecontroleerd bij het passeren van de talloze tourniquets. “De militairen controleren alles: wie een huis wil kopen moet toestemming hebben en forensen mogen uitsluitend uitstappen in de wijk waar ze werken. Het begrip ‘smart city’ heeft ook voordelen omdat je onderzoek met de vergaarde data kunt verrichten, bijvoorbeeld om de verkeers- en voedselstromen te optimaliseren, maar als dit in handen komt van een dictatuur wordt het een gevaarlijk instrument om de bevolking onder de duim te houden. Het is een luxueuze stad, maar wie er gaat wonen geeft veel vrijheid op. Het lijkt wel of de autoriteiten er opnieuw zijn begonnen en Cairo in zijn sop laten gaarkoken. Daar heerst overbevolking, een gebrek aan huisvesting, er zijn problemen met de infrastructuur, files en vervuiling. Het is alsof men heeft bedacht: we laten het erbij zitten en beginnen met een schone lei in een nieuwe stad voor mensen met veel geld. De miljoenen inwoners van Cairo worden aan hun lot overgelaten en de komende generaties draaien op voor de schuldenlast die dit megaproject met zich meebrengt. In Europa wordt vaak geklaagd dat alles zo traag gaat maar ik denk dat we blij mogen zijn dat er hier nog een vorm van democratie en inspraak is over wat er met onze openbare ruimte gebeurt.”

Theaterpubliek
Omdat Hannes met zijn projecten een statement wil formuleren, is het van belang dat hij degelijke research doet. “Daarmee wil ik specialist in mijn eigen thematiek worden. Ik begin met algemene research door te lezen en daarna volgt praktische research. Daarbij maak ik een lijst van plaatsen waar ik heen wil en schrijf locaties aan om toestemming te krijgen, zoals winkelcentra en hotels. Ik breng ongeveer twintig dagen door in een stad en als ik ter plekke ben, komt het aan op improviseren. Ik zoek naar plaatsen waar je de transitie en evolutie kunt zien en waar de structuur van de steden aan de oppervlakte komt. In de oudere steden ga ik vaak op zoek naar artificiële binnenruimte: gesimuleerde werelden, beach clubs, nachtclubs en shopping malls: plaatsen waar mensen uit escapisme heengaan. Daar positioneer ik me en kijk wat er zich voor mijn camera ontrolt. Het klinkt tegenstrijdig, maar ik anticipeer tijdens het fotograferen op het toeval.” Kenmerkend voor de fotografie van Hannes is dat hij zich richt op overzicht. Hij maakt bewust geen deel uit van de actie en lijkt soms een stapje achteruit te doen. “Ik kijk met de blik van een theaterpubliek: alsof je in een theater zit en naar de scène kijkt. Eigenlijk ben ik hetzelfde als mijn publiek: ik registreer niet, maar beschouw de scène met verbazing en soms met ontzetting of humor. Dat is de positie waarin ik mij als fotograaf comfortabel voel en de kijker de ruimte geef om een deel van het beeld zelf in te vullen.”

Generieke steden
De onderwerpskeuze van Hannes komt vaak tot stand uit een gevoel van bezorgdheid over hoe we met de wereld omgaan. Dat is hier ook het geval. “De wereldbevolking groeit en er zullen meer steden gebouwd of uitgebreid moeten worden. Er moet beter nagedacht worden over hoe dat wordt gedaan. Met ‘New Capital’ wil ik uitdragen dat er bij het plannen en inrichten van steden rekening gehouden moet worden met ecologische aspecten en sociale inclusiviteit. De steden waarin ik heb gefotografeerd, bieden mijns inziens niet het juiste voorbeeld. Om steden in de toekomst leefbaar te maken, moet volgens mij ingezet worden op collectief vervoer en er moet goed nagedacht worden over de energie- en watervoorziening. In de stad Nusantara op Borneo is bijvoorbeeld een proces van greenwashing aan de gang. Het wordt een green city of forest city genoemd, maar ondertussen is stad omgeven door de kolenindustrie en plantages voor palmolie, die een baai met kwetsbare mangrovebossen bedreigen. Door de globalisering gaan onze steden steeds meer op elkaar lijken: je krijgt een soort van generieke stedelijkheid waarbij weinig elementen aanwezig zijn die verwijzen naar de geschiedenis, cultuur of historische gelaagdheid. De nieuwe hoofdsteden zijn een uitvergroting van deze aspecten en dat komt mens en natuur niet ten goede. Het moet anders kunnen.”

www.nickhannes.be

Dit artikel komt uit Focus #4, 2024