DuPho Juridish: Andy Warhol… copycat of geniaal kunstenaar?

0
DuPho Juridisch
Verschillende kunstwerken van Andy Warhol gebasseerd op een foto van Prince gemaakt door Lynn Goldsmith

Al in 1919 voorzag Marcel Duchamp de Mona Lisa van een snor in zijn beroemde kunstwerk L.H.O.O.Q.. Auteursrechten waren daarbij niet meer in het geding, want het originele meesterwerk is eeuwenoud. Maar dat latere kunstenaars ook dankbaar gebruikmaken van recenter werk, bleek maar weer eens in de zaak Andy Warhol Foundation tegen Lynn Goldsmith, waarin het Amerikaanse Hooggerechtshof in mei uitspraak deed.

De korte samenvatting: het tijdschrift Vanity Fair had in 1981 foto’s van Prince laten maken door fotografe Goldsmith ten behoeve van een artikel over de zanger, wiens ster rijzende was. Vanity Fair liet een van die foto’s bewerken door Andy Warhol om deze vervolgens te publiceren – dit alles met toestemming van Goldsmith.

Buiten medeweten van Goldsmith creëerde Warhol echter nog 15 varianten van de zwart-witfoto. Vanity Fair kocht een ervan, Orange Prince, in 2016, toen Prince overleed, van de Andy Warhol Foundation (AWF) die de nalatenschap van Warhol beheert. Toen Orange Prince werd gepubliceerd, roerde Goldsmith zich: voor deze bewerking had ze geen toestemming verleend en ze kondigde een rechtszaak aan. Maar AWF was haar voor en startte een procedure tegen Goldsmith. AWF wilde een principiële uitspraak over de ruimte die kunstenaars hebben om voort te borduren op het werk van anderen.

Voor we de uitspraak verklappen: het Amerikaanse rechtsstelsel werkt met de zogenaamde eerlijk-gebruik-exceptie: als aan een aantal eisen is voldaan, kan een werk worden gebruikt zonder toestemming van de oorspronkelijke maker. Een open, flexibele norm dus, terwijl in Europa alle uitzonderingen op het auteursrecht, zoals eigen gebruik, de parodie-exeptie en het citaatrecht, strak dichtgetimmerd zijn.

Maar toegepast op de Warhol-casus heeft fair use toch een behoorlijke overlap met het Europese systeem. En de Nederlandse stichting Pictoright, dat collectieve auteursrechtvergoedingen verdeelt onder makers, werkt met de ‘richtlijn appropriation art’, die is gebaseerd op de Fair Practice Code van een Amerikaanse kunstorganisatie. In beide stelsels komt het neer op de vraag: is er sprake van een ordinaire kopie, of heeft de kunstenaar iets met het origineel gedaan: geeft hij
er een andere betekenis aan? Bijvoorbeeld in de vorm van kritiek, een parodie of een dialoog? Of om het op zijn Amerikaans te zeggen: is het werk transformative?

Het Surpreme Court oordeelde met vijf tegen twee rechters dat hiervan bij Orange Prince geen sprake was. De werken dienen hetzelfde doel en het gebruik heeft in beide gevallen een commercieel karakter, aldus rechter Sonia Sotomayor. Warhol had dus inbreuk gemaakt op Goldsmiths auteursrechten. De uitspraak zorgde voor behoorlijk wat beroering. Een van de rechters die de kant van Warhol koos, schreef in een ongewoon felle opinion dat deze uitspraak “… verstikkend zal werken voor iedere vorm van creativiteit.”

Ook bij DuPho krijgen we met enige regelmaat vragen van fotografen die hun werk nageschilderd of -getekend tegenkomen. Wij kijken dan of de bewerker gebruik heeft gemaakt van de creatieve ruimte waarin ontlening legaal is en er dus sprake is van appropriation art. De auteurswet mag dan een gesloten systeem zijn; creativiteit wordt goed beschermd. Zo bestaan er in de rechtspraak tal van voorbeelden van parodiërende kunst die toelaatbaar is geacht.

Een kunstenaar die een werk van een ander als basis neemt, mag daar niet te makkelijk mee wegkomen, hoe geniaal of baanbrekend hij of zij ook is. De zaak Warhol leert ons dat ook een wereldberoemde kunstenaar of diens rechtsopvolger een goed verhaal moet hebben, wil hij straffeloos een werk van een ander kunnen gebruiken. En dat lijkt ons een goede zaak.

Max van Olden is adjunct-directeur en jurist bij fotografencollectief DuPho. Hij schrijft vier keer per jaar een artikel over een onderwerp uit de praktijk. dupho.nl/advies/juridisch-zakelijk

De column komt uit de april 2023 editie van Focus Magazine. Heb jij die nog niet gelezen? Koop hem dan nu hier!

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Geef je reactie!
Schrijf hier je naam