Op een warme zomeravond wandel je met je camera over De Parade in Utrecht. Je ziet naast de zweefmolen een vrouw met twee hondjes zitten en vraagt haar of je haar op de foto mag zetten. De foto is prachtig geworden en je gebruikt ’m in je portfolio. Enige tijd later word je benaderd door de organisatie van de Parade of zij de foto mogen gebruiken voor hun marketing. Mag dit zomaar? En heeft de vrouw met de twee hondjes hier ook nog iets over te zeggen? Bij DuPho komen geregeld vragen binnen over het portretrecht. Het wordt door fotografen gezien als een ingewikkeld leerstuk. In dit artikel neem ik je in vogelvlucht mee langs de belangrijkste aspecten van het portretrecht en delen DuPho-leden Joy Rebers en Sam Huiberts hun ervaringen als portretfotograaf.
Het portret
Het portretrecht is het recht van een geportretteerde om publicatie tegen te gaan. Het is daarmee een beperking op het auteursrecht. Er is kortgezegd sprake van een portret wanneer een persoon ‘herkenbaar’ is afgebeeld. De reikwijdte van dit herkenbaarheidscriterium is vrij ruim: voldoende is dat iemand (zoals een bekende) de identiteit van een persoon uit een afbeelding kan herkennen. Daarom kan ook iemand van wie niet het gezicht maar diens lichaam herkenbaar is gefotografeerd zich beroepen op het portretrecht. Het portretrecht valt uiteen in twee categorieën: het portret in opdracht gemaakt en het portret niet in opdracht gemaakt.
Portret in opdracht
Bij een portret in opdracht gemaakt, ligt het initiatief van de opdracht kortgezegd bij de geportretteerde, of wordt de foto ten behoeve van de geportretteerde gemaakt. Bij dat tweede kun je denken aan een uitgeverij die opdracht geeft foto’s te maken van een schrijver. In die situatie is het niet de schrijver die rechtstreeks opdracht geeft, maar worden de foto’s wel ten behoeve van de schrijver gemaakt. Bij opdracht portretten kan de geportretteerde zich altijd verzetten tegen ongeautoriseerde publicaties door derden. Ook de fotograaf heeft voor gebruik van de foto toestem- ming nodig van de geportretteerde. Je zou dus kunnen zeggen dat het portretrecht het auteursrecht van de fotograaf ‘overruled’. Als de toestemming eenmaal is gegeven, kan die niet zomaar weer worden ingetrokken. De geportretteerde mag de foto wel zonder toestemming van de fotograaf openbaar maken, dan wel verveelvoudigen, mits daarbij de naam van de maker wordt vermeld.
Joy Rebers is sinds 2022 portretfotograaf. Hoewel ze tijdens haar fotografie-opleiding te horen kreeg dat portretten niet haar sterkste punt waren, heeft ze door veel te oefenen de afgelopen jaren veel vooruitgang geboekt. Wat ze zo mooi vindt aan portretfoto- grafie is het vastleggen van momenten, herinneringen en emoties.
Ze maakt veelal individuele- of familieportretten en wordt ook geregeld gevraagd voor evenementen.
“Een foto is voor mij gelukt als je door de foto heen de muziek en de vreugde op dat moment kunt voelen.” Wat Joy ervaart bij portretfotografie is dat er altijd even tijd nodig is om los te komen. Het overbrengen van het concept dat ze in haar hoofd heeft, vindt ze de grootste uitdaging. “Soms gaat het niet precies zoals je in gedachten hebt. Dat is het mooie maar soms ook lastige van de samenwerking tussen foto- graaf en geportretteerde. Het blijft altijd een verrassing hoe de dynamiek zal zijn; met de flow meegaan kan ruimte maken voor nieuwe ideeën waar je samen tot kunt komen.”
Portret niet in opdracht
Een portret niet in opdracht gemaakt gaat over de foto van – bijvoorbeeld – een toevallige voorbijganger. In straat- en pers- fotografie heb je vrijwel altijd te maken met portretten die niet in opdracht (van de geportretteerde) worden gemaakt. Bij deze cate- gorie geldt dat de geportretteerde zich enkel tegen de publicatie kan verzetten als die persoon een zogenaamd ‘redelijk belang’ heeft. Zo’n redelijk belang kan ten eerste gelegen zijn in het recht op privacy, oftewel het recht om met rust gelaten te worden. Zo kan een slachtoffer van een misdrijf zich bijvoorbeeld verzetten tegen de publicatie van diens portret in de krant. Voor een bekende poli- ticus of topsporter is dit belang minder gemakkelijk hard te maken. Voorheen was het privacybelang van dezelfde rangorde als de vrijheid van meningsuiting (het recht voor de publicatie).
In 2013 heeft de Hoge Raad in het arrest Cruijff/ Tition bepaald dat een niet-bekend persoon zijn privacybelang vrij gemakkelijk kan inroepen en dat het aan de publicerende partij is om aan te tonen dat de vrijheid van meningsuiting zwaarder weegt dan het privacy- belang van de geportretteerde.
Een ander redelijk belang is een commercieel belang: bekende personen die met hun portret geld zouden kunnen verdienen.
Dit heet ‘verzilverbare populariteit’. Zo mag je niet zomaar een fotoalbum van Carice van Houten afdrukken zonder daarvoor een redelijke vergoeding te betalen. Het zal niet zo gauw voorkomen dat publicatie volledig wordt verboden, zolang er maar een vergoeding tegenover staat.
In rechtszaken over het portretrecht wordt het belang van de geportretteerde afgewogen tegen het belang van de publicatie. Het gaat dan vaak om persvrijheid (ook wel vrijheid van menings- uiting of belang van vrije nieuwsgaring). Dit belang kan zwaarder wegen dan een persoonlijk belang, mits dit gerechtvaardigd wordt door de nieuwswaarde ervan. Inmiddels is er veel jurisprudentie over wanneer nu wel of juist geen sprake is van een redelijk belang. Dit is van geval tot geval verschillend. Gebruik zonder toestem- ming van een portret in een reclame-uiting is vrijwel altijd ontoe- laatbaar, aldus de Hoge Raad in het bekende Discodanser-arrest, waarin het ging om een beroeps-discodanser die, zonder dat hij daarvan afwist, zijn halfnaakte lichaam terugzag in een advertentie in de Gaykrant.
Nu hoor ik je denken: de vrouw met de hondjes… portret niet- in-opdracht… marketing Parade… Bingo! Het is in onze casus niet zonder meer toegestaan de foto van de vrouw met de hondjes te gebruiken voor de marketing van de Parade. Dit is immers een reclame-uiting en we hebben gezien dat zo’n publicatie zonder toestemming ontoelaatbaar is. In beginsel mag iemands beeltenis buiten diens wil niet gebruikt worden voor promotionele doel- einden. Vraag dus eerst toestemming aan de vrouw, vóórdat je de foto zomaar aan De Parade verstrekt. En wil je het écht goed doen? Laat de vrouw dan een quitclaim tekenen. Verderop lees je wat dat precies is.
Sam Huiberts is al dertig jaar portretfotograaf, vanuit de gedachte een dierbare herinnering voor iemand te willen maken. Hij doet met name opdrachtportretten en reportages van o.a. uitvaarten, bruiloften en evenementen. “Ik probeer, ook bij wat meer geposeerde foto’s, altijd het karakter van iemand met de lens te vangen. Meestal lukt dat heel goed. Ik zoek altijd contact/interactie met iemand en neem de tijd om een praatje te maken en iemand aan de camera te laten wennen. Mijn ervaring leert dat vooral de wensen omtrent de nabewerking nog al eens uiteenlopen. De een wil zo voordelig mogelijk naar voren komen en hier en daar een wal of rimpel bijgewerkt hebben. Maar vaak willen klanten ook meer ‘natural beauty’.”
Quitclaim
Zoals je ziet is het portretrecht allesbehalve rechttoe-rechtaan. Gelukkig is er een manier om discussies achteraf zo veel mogelijk te beperken: gebruik een zogenoemde quitclaim. Dit is een schrif- telijke verklaring waarin de geportretteerde toestemming geeft voor het gebruik van de portretfoto in bepaalde uitingen en afstand doet van eventuele claims. Spreek van tevoren goed met elkaar af waar- voor het portret gebruikt mag worden. Zo kom je minder snel voor onaangename verassingen te staan.
Sam maakt gebruik van de quitclaim van DuPho, Met name bij zijn portfoliowerk. Deze stuurt hij bij voorkeur vóór de shoot al aan de geportretteerde, zodat de modellen hiervan alvast kennis kunnen nemen. Hij laat de modellen de quitclaim pas ondertekenen nadat ze de foto’s hebben gezien. Op die manier weten ze waar ze voor tekenen. Bij offertes voor reportage-opdrachten staat op iedere pagina een clausule dat de foto’s voor eigen promotie gebruikt kunnen worden met verwijzing naar de Algemene Voorwaarden van DuPho. Kortgezegd: leg het vast!
Afsluiting
Geen gesneden koek, dat portretrecht. Als DuPho zijn we er voor je om je te adviseren op het gebied van portretrecht en bieden we ondersteuning bij het maken van goede afspraken met je geportretteerden. Zo hebben we bijvoorbeeld een quitclaim voor je ontwikkeld, zodat jij je als maker vooral kunt focussen op de foto. Kijk ook vooral eens op www.dupho.nl en zie wat DuPho voor jou kan betekenen.
De eerste editie van Focus Magazine is nu uit! Klik op deze link om Focus #1 2025 aan te schaffen voor €9,50,- plus verzendkosten.
