In onze tijd waarin AI een steeds grotere invloed krijgt, weet je dat geen enkel beeld meer blindelings te vertrouwen is. Toch is het bewerken van foto’s zo oud als de weg naar Rome. In FAKE! Vroege fotocollages en fotomontages laat Het Rijksmuseum met meer dan vijftig historische voorbeelden uit eigen collectie zien hoe fotomanipulatie zich vanaf het ontstaan van de fotografie tot aan de Tweede Wereldoorlog ontwikkelde en welke verschillende vormen er waren.
De tentoonstelling bestrijkt de periode 1860-1940, toen volop de mogelijkheden verkend werden van het knippen en plakken met foto’s. In de beginjaren waren het vooral speelse, fantasievolle combinaties van fotografie en tekenkunst. Met schaar, lijm, inkt en potlood werden beelden gemaakt die grappig, vreemd of totaal onmogelijk waren. Photoshop bestond natuurlijk nog niet, alles gebeurde met de hand. Er werd ook geëxperimenteerd met de fototechniek zelf. Een truc die al heel snel na de uitvinding van de fotografie populair werd, is om dezelfde persoon twee keer in één foto af te beelden.
Montage
Op veel fotomontages is overduidelijk dat ze een onmogelijke situatie weergeven. Het was hierbij niet de bedoeling om je te misleiden, maar om te vermaken, bijvoorbeeld met een man die meevliegt op de rug van een vlieg, koningin Wilhelmina als libel of een auto volgeladen met reuze eieren. Oorspronkelijk werd dit soort composities vooral voor familie en vrienden gemaakt. Vanaf ongeveer 1910 gingen ook serieuze kunstenaars deze techniek gebruiken. Ook vonden fotomontages langzaamaan weg in reclamecampagnes, affiches en boek omslagen. Het was overigens niet altijd meteen duidelijk dat je naar een montage keek; soms ontdekte je dit pas na heel goed kijken. Ook toen al was de grens tussen echt en nep, geloofwaardig en ongeloofwaardig soms moeilijk te zien.
Overdrijven
‘Exaggerations’ (overdrijvingen) is de naam van een bijzonder genre prentbriefkaarten: fotomontages met dieren en gewassen van enorme afmetingen. Eieren, uien, appels, ganzen, maïskolven: ze zijn nauwelijks in bedwang te houden of te tillen. Ze werden vooral rond 1908 in de Verenigde Staten gemaakt.
Vliegen
Mensen hebben er altijd van gedroomd te kunnen vliegen. Die droom komt vooral uit in films, zoals de musicalfilm Mary Poppins (1964), waarin de hoofdpersoon met een paraplu boven Londen zweefde. Of de vliegende auto uit de Harry Potter-boeken en -films. Op prentbriefkaarten konden mensen en auto’s al rond 1910 door de lucht reizen. Het gebeurde regelmatig dat verschillende uitgevers uit verschillende landen dezelfde motieven gebruikten of zelfs exact dezelfde afbeeldingen.
Politiek
Fotomontages die maatschappelijke of politieke kwesties aankaarten en werden gemaakt om mensen van de ernst van de situatie te laten doordringen, waren er ook. Toch konden overdrijving, humor en vreemde combinaties van beelden óók in politieke protesten een grote rol spelen. De bekendste maker van politieke fotomontages is John Heartfield (1891-1968) (pseudoniem van Helmut Herzfeld). Zijn werk staat bekend om de scherpe kritiek op het naziregime. Het tijdschrift Arbeiter-Illustrierte-Zeitung was vanaf 1930 zijn belangrijkste podium. Hij maakte er talloze fotomontages voor, waarin hij de ware aard en bedoelingen van het Hitler-regime ontmaskerde. In deze fotomontage hangt Joseph Goebbels, naziminister van propaganda, Hitler een baard om. Daarmee lijkt Hitler opeens op Karl Marx, die in de negentiende eeuw de theoretische grondslag voor het communisme legde. De Duitse communistische partij was de belangrijkste tegenstander van Hitler en had een grote aanhang onder Duitse arbeiders. In Marx-vermomming, zo stelde John Heartfield, hoopte Hitler de arbeiders te paaien.
In de tentoonstelling is ook werk van Nederlandse fotografen te zien. Zoals het affiche dat Cas Oorthuys (1908-1975) en Jo Voskuil (1897 – 1972) maakten voor de tentoonstelling De Olympiade Onder Dictatuur (D.O.O.D.) In 1936 vonden in Duitsland tijdens het regime van de nazi’s, de Olympische Spelen plaats. Uit protest werd in Amsterdam een tentoonstelling georganiseerd die met ruim 250 kunstwerken een ander beeld gaf van Duitsland dan de nazipropaganda. Het affiche combineert een foto van een kogelstoter met een hakenkruis, dat de beweging van de atleet belemmert, een treffende verbeelding van onvrijheid.
FAKE! Vroege fotocollages en fotomontages
T/m 25 mei
Rijksmuseum
Fotogalerij
Museumstraat 1
Amsterdam
