Het Stedelijk Museum in Amsterdam presenteert Erwin Olaf – Freedom, het eerste grote museale overzicht na zijn plotselinge overlijden twee jaar geleden. Het is een liefdevol en zorgvuldig opgebouwd eerbetoon aan een veelzijdig en gelaagd kunstenaar. De tentoonstelling loopt tot en met 14 februari 2026.
“Hoi beauty-Junk!” zo opent de brief die Erwin Olaf ooit schreef aan een van zijn muzes. Hij stuurt een foto retour en waarschuwt er uiterst voorzichtig mee te zijn door een zoekgeraakt negatief: “jij hebt nu de meest waardevolle Erwin Olaf. Liefs Erwin”. De brief mét foto, hangt in een van de eerste zalen. Het is een van de vele persoonlijke accenten die Freedom toont: naast iconische beelden en bekende series is er ook onverwacht en minder gezien werk opgenomen, waaronder video’s en sculpturen, zijn werk voor reclame en persoonlijk archiefmateriaal. Vaak keurig omlijst, soms als polaroid rechtstreeks op de muur geprojecteerd.
De reportagejaren
Olaf studeerde begin jaren 80 af aan de School voor Journalistiek in Utrecht. Schrijven bleek niet zijn roeping, maar zijn nieuwsgierigheid naar mensen des te meer. Die scherpte spreekt uit de zwart-wit reportagefoto’s in de eerste zaal: beelden uit de losse pols, gemaakt voor uiteenlopende tijdschriften. Van Roze zaterdag en vredesprotesten tot krakersrellen en bodybuilderswedstrijden. Hij werd overal heen gestuurd en legde het vast met dezelfde aandacht voor sfeer en detail die later in zijn studiowerk zou kenmerken.
De studio
Al vroeg tekende zijn fascinatie voor het lichaam en machtsverhoudingen zich af. Voor Vrij Nederland fotografeerde hij SM-scènes in Holland, een stevige opmaat naar de parade aan naaktbeelden die nog zou volgen. Zijn doorbraak kwam met Chessmen (1987–88), waarin het schaakspel dient als metafoor voor de complexe, soms gewelddadige machtsstrijd tussen mensen. Zowel in algemene zin als binnen seksuele dynamiek. De donkere sfeer, het gemaskerde naakt en de zorgvuldig gekozen attributen vormen hier zijn eerste volledig uitgewerkte universum. Een serie die veel ophef veroorzaakte, maar van censuur wil Olaf niets weten.
Drie decennia later klinkt in Skin Deep (2015) een andere toon. Hier viert Olaf de diversiteit van het lichaam. De serie is een ode aan de huid en aan de mens in al haar verschijningsvormen, in beelden die zacht en open zijn. Terwijl al die naakten nog vers op je netvlies staan, dringt uit de aangrenzende zaal de energieke 80’s-Soundtrack door. Feest.
Activisme
Kanariegele muren, glitter en glamour: in het nachtleven kan je jezelf zijn. Olaf gaf zelf feesten, een daad van verzet. Tegen ongelijke rechten, racisme en de inperking van vrijheid. Zijn extravagante themafeesten in Paradiso, zoals de Fucque les Balles en de Black Tea Party, vierden diversiteit en saamhorigheid, geïnspireerd door de queer-cultuur en zijn eigen jeugd. Met uitbundige dresscodes en inclusieve boodschappen waren ze een verlengstuk van zijn kunst.
Die activistische houding sijpelt door tot in zijn latere projecten. Tijdens de coronapandemie maakte hij April fools (2020), een fotografische serie waarin hijzelf met krijtwit geschminked gezicht en witte punthoed als clownesk figuur boodschappen doet in een vrijwel lege supermarkt tijdens het hamsteren. Wezenloos slenterd over een lege parkeerplaats met zijn winkelkar of eenzaam op een parkbankje plaatsneemt. Hiermee toont hij zowel menselijke kwetsbaarheid als de absurditeit van de situatie.
Een andere blik
Wat dit onvolprezen werk met elkaar verbindt, is niet alleen Olaf zelf, maar ook de manier waarop zijn muzes kijken. Hoe verschillend de series ook zijn, zijn hand is onmiddellijk herkenbaar. “Het is geen ongelukkigheid en geen geluk. Het is alsof je op de rand staat van iedere emotie,” zegt hij in een interview dat in de tentoonstelling wordt vertoond. Die fragiele balans tussen uitbarsting en neutraliteit, controle en loslaten loopt als een rode draad door zijn oeuvre. In de perfect gestileerde scènes drukken zijn muses die tussenruimte uit, waardoor bezoekers steeds zelf moeten bepalen waar hun interpretatie begint.
In 1996 kreeg Erwin Olaf de diagnose longemfyseem, een vorm van COPD. In 2023 onderging hij een longtransplantatie. Slechts enkele weken later overleed hij onverwachts, 64 jaar oud. De tentoonstelling eindigt met een indringend beeld: zijn arts staat met in elke hand een van zijn longen, omhooggehouden als bokshandschoenen. Final Self-Portrait at the UMCG (2023) vormt het slotstuk van wat een tweeluik had moeten worden, met een zelfportret van Olaf als tweede foto.
Freedom – Erwin Olaf
Tot en met 1 maart 2026
Stedelijk Museum – Museumplein 10, Amsterdam
Ook in Amsterdam te zien: Todd Hido
