Er zijn kunstprojecten die niet alleen goed bedacht zijn, maar ook perfect zijn uitgevoerd. ‘De gedroomde vriend’ van Anne Mieke Backer uit 1980, is er zo een. De toen gemaakte polaroids zijn nu gedigitaliseerd, waardoor de geheimzinnige ‘Von Tuzzi’ opnieuw tot leven komt.
Het project speelde zich af tegen het panoramische decor van de Maasbruggen in Rotterdam, voordat de spoortunnel in gebruik werd genomen. De eenzame bewoner van de brugwachterstoren in de Wijnhaven was dagelijks alleen zichtbaar voor treinpassagiers, die hem in het voorbijgaan slechts zeven seconden konden gadeslaan. Te kort om precies te weten wat ze hadden gezien, maar lang genoeg om er zelf een invulling aan te geven. Zo ontstond het beeld van een kluizenaar in een stadse folly, die net zo plotseling weer verdween als hij verschenen was.
Niemandsland
Anne Mieke Backer was eind twintig en afgestudeerd aan de kunstacademie. Ze mocht graag rondhangen in de Rotterdamse Wijnhaven. In die tijd was dat een beetje een niemandsland waar oude boten werden opgeknapt. Daar kon ze ook het leegstaande brugwachterstorentje goed zien, dat haar intrigeerde. Woonde er maar een vriend bij wie ze langs kon gaan, ze zag hem zo voor zich…. Ze besloot hem tot leven te wekken en noemde hem in haar fantasie ‘Von Tuzzi’. In samenwerking met beeldhouwer Stuart Smith van Madame Tussauds in Engeland maakte ze het hoofd en de handen. Het lichaam vond ze in een levensgrote etalagepop waarvan de ledematen konden worden versteld. Van de Nederlandse Spoorwegen, eigenaar van het torentje, kreeg ze na lang aandringen een voorlopig huurcontract.
Hoge huur
Toch was het hele project al bijna voorbij voor het van start kon gaan. Na een gesprek van Anne Mieke met een journalist verscheen er in het Rotterdams Dagblad een artikel. Het ging over een jonge vrouw die een stukje Rotterdams erfgoed wilde behouden en in Wenen een mecenas had ontmoet die dit wilde financieren mits hij er zelf tijdelijk kon wonen. Twee dagen later stond er een ingezonden brief in de krant van ene Ulrich von Tuzzy, waarin hij aangaf zeer ontsteld te zijn over de afmetingen van de ruimte en de hoge huurkosten. De NS was not amused en riep Anne Mieke op het matje. Met moeite wist ze hen te overtuigen dat ze echt geen extra huur vroeg. “Von Tuzzi bestond nog niet eens en iemand ging er al mee aan de haal. Dat verbaasde mij enorm”, vertelt ze.
Dan is Von Tuzzi er opeens, in een grijze gabardine jas, zittend op een klapstoeltje, bezig met het uitpakken van verhuisdozen. Gedurende een jaar is er voor de treinreizigers bijna elke dag een nieuwe mise-en-scène te zien waarin Anne Mieke zelf ook dikwijls een rol speelt, een enorme hoeveelheid werk. “Soms liet ik hem wel twee dagen met zijn rug naar het raam staan. Ik moest hem elke keer aankleden en in de juiste houding krijgen. De belichting moest goed zijn, zodat je de scène goed vanuit de trein kon zien. Ik moest kleding en accessoires kopen voor de aankleding en dat allemaal met een vlot over het water naar het torentje brengen. Zo kon je ons samen bij kaarslicht zien dineren, precies zoals ik had gedroomd, of hij zat voor het raam te schaken of te lezen. Met de feestdagen verscheen er een kerstboom. Toen ik op een gegeven moment ziek werd, werd hij het ook en bleef hij dagenlang in bed. Soms was er een werkster bezig om de ramen te zemen. Er kwamen ook andere bezoekers, vervoerd met een bootje, want vriendinnen van mij zeiden: we willen ook wat met die man. In het boek zie je dat er op een gegeven moment een wat broeierige sfeer ontstaat. Dat gebeurde eigenlijk vanzelf.”
Pandora
Dan slaat de situatie langzaam om. Von Tuzzi ligt regelmatig buiten zijn roes uit te slapen omringd door lege drankflessen, oude televisies en fietswrakken die hij uit het water vist. “Treinpassagiers zagen hem als een eenzame excentrieke kluizenaar. De verbeelding ging met de mensen aan de haal en daar zaten ook rauwe kantjes aan. Een taxichauffeur beweerde stellig dat hij Von Tuzzi in zijn auto had gehad, aangeschoten en wel: ‘Wat niet zo gek is want hij wordt daar natuurlijk krankjorum van al die langsrijdende treinen’. Von Tuzzi kreeg ook post. Op een gegeven moment dacht ik: ik houd er mee op, want het gaat te ver. Ik was geschrokken van de doos van Pandora die ik zelf had geopend.” Nadat Anne Mieke brand had laten uitbreken in het torentje verdween Von Tuzzi, net zo stilletjes als hij opeens verschenen was.
Verbeelding
Bij het project waren twee fotografen betrokken. Hans de Jong maakte tijdens bijzondere momenten zwart-wit foto’s. Pieter van Oudheusden maakte SX-70 Polaroids. “Pieter noemde ik soms een paparazzo, want ik kon niet omkijken of hij stond er. Dat vond ik lastig, want ik was er niet op uit om alles fotografisch vast te leggen. Mijn publiek waren de treinreizigers en de foto’s waren een bijkomend product, maar achteraf ben ik erg blij met de foto’s. Toen het project was afgelopen heb ik de polaroids van Pieter overgenomen, en heb ik ze in een boek geplakt, met dagboekverslagen erbij. Het boek bevat zuurvrij papier waardoor de polaroids mooi bewaard zijn gebleven. Maar op een gegeven moment gaan de kleuren toch teruglopen en ik besefte dat ik er iets mee moest gaan doen. In eerste instantie wilde ik het overdragen aan een archief maar tijdens het sorteren van de foto’s ging ik opnieuw nadenken over het project. De foto’s bleken nog precies hetzelfde verhaal te vertellen als wat de treinreizigers vanuit de trein zagen. Je ziet het wel, maar je ziet het ook niet. Er blijft veel ruimte over voor verbeelding.”
Wassen hoofd
Anne Mieke Backer slaagde erin om dit voorjaar honderd uitvergrote polaroids te exposeren in het Chabot Museum te Rotterdam, onder de Titel: The Imaginary Friend met gelijktijdig een verkooptentoonstelling in Galerie Weisbard. Ook verscheen er een groot formaat fotoboek vormgegeven door Jeremy Jansen en een literair essay waarin het hele project is beschreven. “Achteraf gezien zijn de polaroids het juiste medium geweest. Polaroid heeft een eigen karakter en ook een willetje. De zwart-wit foto’s van Hans de Jong zijn meer journalistiek en passen in het essay. Maar de polaroids vertellen het sprookje zelf, zij maken dat dromerige compleet.” De originele polaroids werden niet gescand, maar opnieuw gefotografeerd door Bob Goedewaagen. Met een Hasselblad heeft hij alles tweemaal heel precies gefotografeerd: één keer het beeld zelf en één keer de witte rand omdat deze een tiende millimeter hoger dan het beeld ligt. Omdat de polaroids bol liepen, kostte het bijna een maand om de beelden recht te trekken en de juiste schaduwranden te krijgen.
De reacties zijn overweldigend. Ook na de tentoonstelling en de publicatie zijn er mensen die niet kunnen geloven dat het een wassen beeld betrof, ook al stond in de tentoonstelling het hoofd opgesteld. Medewerkers van het museum moesten soms aan treinreizigers van vroeger uitleggen dat ‘Von Tuzzi’ geen echt mens was geweest. Eén van hen bleef erbij dat er een man leefde, want hij had vanuit zijn vroegere huis wasgoed zien hangen. Ook de medewerkers van het Beeldgebouw, dat grote prints maakte voor de tentoonstelling, hadden niet in de gaten gehad dat er geen levende figuur op de beelden stond. Wat Anne Mieke Backer heeft geprobeerd is een parallelle wereld te creëren voor de passerende reizigers, maar ook voor zichzelf. Niet voor niets kreeg het project de titel: The Imaginary Friend/De Gedroomde Vriend. Volgens psychologen kunnen kinderen, maar zelfs soms volwassenen, een ingebeelde vriend creëren om hen bij te staan tijdens bepaalde periodes in het leven. De treinpassagiers kregen met Von Tuzzi een dagelijkse portie surrealisme geboden: voor de een bleef hij een raadsel, bij een ander bracht hij een glimlach teweeg, een derde beschouwde zijn bestaan als poëzie. Zo had iedereen zijn eigen fantasie, dus z’n eigen Von Tuzzi.
Hommage
Tegenwoordig benaderen treinreizigers Rotterdam via een donkere tunnel. De tentoonstelling, het fotoboek en het essay zijn ook een hommage aan de vroegere Maasbruggen en de verdwenen rommeligheid van de laatste rafelranden van de stad. De romantische Wijnhaven heeft tegenwoordig een definitieve plaats in de Wederopbouwplannen en het torentje is na de bouw van de tunnel netjes gerestaureerd, maar ‘Von Tuzzi’ zal er nooit meer terugkomen. Je kunt het gebouwtje vandaag de dag rustig van alle kanten te bekijken en dat zou de bewoner van toen reduceren tot ‘een pop’, terwijl hij veel raadselachtiger was dan dat, ook voor Anne Mieke Backer. Wie die ingezonden brief naar de krant heeft gestuurd weet zij bijvoorbeeld nog steeds niet.
Fotoboek The Imaginary Friend/
De Gedroomde Vriend
project en stills: Anne Mieke Backer
polaroids: Pieter van Oudheusden
digitale fotografie: Bob Goedewaagen
design: Jeremy Jansen
De HEF Publishers
€ 49,90
Essay De Gedroomde Vriend
uitgave Stichting Historische Publicaties Roterodamum onder redactie van Nelleke Noordervliet.
(verkrijgbaar bij o.a. www.dehefpublishers.nl)
€ 7,50
