Zwart-witfilm: 8 films getest

0
© Erik Derycke

Voor wie zich wil wagen aan ‘analoge’ fotografie is er nog een groot aanbod in zwart-witfilms, maar welke kies je het beste voor welke toepassing? Focus-redacteur Erik Derycke stopte acht zwart-witfilms in zijn Nikon-camera voor dit overzicht.

Net als bij kleurnegatieffilm (zie onze test in Focus 11-2023) heeft een heel aantal zwart-witfilms de transitie naar het digitale tijdperk overleefd. De prijzen zijn gestegen en de bevoorrading is niet altijd even goed verzekerd, maar er is keuze te over. Daarbij behoudt zwart-witfilm zijn grote voordeel tegenover kleurnegatieffilm: het is eenvoudiger om het rolletje zelf te ontwikkelen en af te drukken. Met een doka, de juiste chemicaliën en de vereiste dosis nauwgezetheid kun je thuis je eigen film ontwikkelen. Door te experimenteren met verschillende ontwikkeltijden, chemicaliën en technieken zul je verschillen in korrel, scherpte, dekking en contrast krijgen. Het zelf ontwikkelde negatief kun je dan ook zelf afdrukken op lichtgevoelig papier, waarbij je opnieuw het resultaat kunt sturen. Zo heb je de hele keten van opname tot print zelf in de hand.

Wie het gedoe met tanks, temperaturen en timers te bewerkelijk vindt, kan zwart-witfilm ook laten ontwikkelen door een professioneel fotolab. Dat gebruikt geautomatiseerde ontwikkelingsprocessen, waardoor je een consistent en hoogwaardig resultaat mag verwachten. Een lab gebruikt meestal één specifieke ontwikkelaar voor alle zwartwitfilms.
Hou er rekening mee dat sommige labo’s en fotohandels nog maar één of twee keer per week zwart-witontwikkeling doen. Je moet dus soms wat langer op je resultaten wachten dan bij kleurnegatieffilms. Net als het vorige artikel over kleurfilms is dit artikel bedoeld als een korte introductie van zwart-witfilms. Het is verre van een uitgebreide technische test van deze films. Ik selecteerde acht rolletjes kleinbeeldfilm van bekende merken die relatief goed verkrijgbaar zijn. Alle opnames werden in de loop van oktober gemaakt met een Nikon FM3a met een Nikkor AI-S 50mm F1.4 objectief. Ik gebruikte geen kleurfilters. Alle films werden vakkundig ontwikkeld door Mori Film Lab (morifilmlab.com) in Brussel op een roterende-trommelprocessor met Kodak Xtol 1:1 ontwikkelaar. De negatieven werden door Mori Film Lab gedigitaliseerd met een Fujifilm Frontier scanner. De enige nabewerking die ik deed was het gescande bestand omzetten naar een grijswaarden-kleurprofiel.

zwart-witfilm
Neopan Acros II blinkt uit in hoogcontrastscènes. © Erik Derycke

FUJIFILM Neopan Acros 100 II
€ 15,99 voor 135-36

Acros was jarenlang dé klassieke zwart-witfilm van Fujifilm. Deze beroemde film heeft dan ook zijn naam gegeven aan een van de ‘filmsimulaties’ in de digitale camera’s van het Japanse merk. In 2018 trok Fujifilm echter de stekker uit de productielijnen van Acros. Verrassend genoeg kwam twee jaar later de Neopan Acros 100 II op de markt. De toevoeging II in de naam geeft aan dat het om een verbeterde versie gaat. Het datablad belooft “‘s werelds hoogste standaard in korrelkwaliteit onder de ISO-100 films, met een rijke gradatie en uitstekende scherpte.” Het is een erg veelzijdigie film die bruikbaar is voor portretten, landschappen, architectuur, productfotografie. Mijn testfoto’s vertonen een hoge scherpte, waardoor fijne details en texturen worden vastgelegd. De korrel is bijzonder fijn. Het contrast is hoog, met diepe zwarten en heldere witten, met daartussen een fijne gradatie van grijstinten. De film blinkt dan ook uit in hoogcontrastscènes, zoals bij volle zon.

Zwart-witfilm
Fomapan 100 heeft de meest ‘vintage’ look van de geteste film. Gebruik hem voor karakter, niet voor kwaliteit. © Erik Derycke

FOMOPAN 100
6,99 voor 135-36

Fomapan 100 wordt gemaakt door Foma Bohemia in Tsjechië. Hij kwam in 2002 op de markt en is sindsdien ongewijzigd gebleven. De film is erg in trek bij beginners, omdat hij erg goedkoop is. Dat maakt het minder kostbaar als je fouten maakt. Waar andere fabrikanten voor hun ISO 100 films de korrel zo discreet mogelijk houden, koos Foma voor een andere aanpak. Voor een ISO 100 film heeft Fomopan een duidelijk zichtbare korrel, één die je eerder zou verwachten voor een ISO 400 film. Dat zorgt voor een herkenbaar karakter dat je met oude zwart-witfoto’s associeert. De scherpte is wat minder dan bij andere ISO 100 films. De zachtheid van de opname draagt ook weer bij tot een retrogevoel. In hoogcontrastscènes lopen schaduwen snel dicht. Koop deze film niet als je de hoogste kwaliteit zoekt, wel als je (relatief) goedkoop wilt experimenteren.

Zwart-witfilm
De scan toont de fijne details in dit betonnen kunstwerk. Ook in de schaduwzijde is nog detail, terwijl de lucht de fijne korrel laat zien. © Erik Derycke

ILFORD Delta 100
€ 12,99 voor 135-36

Ilford Delta 100 kwam in 1992 op de markt als professionele zwart-witfilm. De term ‘professioneel’ stond toen voor een hoge scherpte en een fijne korrel. Die gewaardeerde eigenschappen zijn te danken aan de bijzondere structuur van de zilverhalogeniden in de emulsie, die plat en hoekig zijn (tabulair, in kristallografisch jargon) in plaats van rond (globulair). Omdat emulsies met tabulaire kristallen moeilijker te maken zijn, zijn ze ook duurder. De opnames met Delta 100 tonen een uitstekende scherpte, wat resulteert in beelden met veel details. De korrel is haast onzichtbaar. De scans tonen een natuurlijk contrast en een rijke schakering grijstinten met een vloeiende overgang van licht naar schaduw. Door de fijne korrel, hoge resolutie en uitstekende toonweergave is Delta 100 ideaal voor het vastleggen van kwalitatieve opnames van bijvoorbeeld landschappen, architectuur en portretten.

Zwart-witfilm
De bladeren zijn te donker, doordat FP4 Plus weinig gevoelig is voor groen licht. Voor natuurfotografie is daarom een geelgroenfilter aanbevolen. © Erik Derycke
zwart-witfilm
De korrel is iets ruwer, maar FP4 Plus heeft een mooie gradatie in grijstinten. © Erik Derycke

ILFORD FP4 Plus 125
€ 9,99 voor 135-36

Ilfords FP-reeks heeft een lange geschiedenis die teruggaat tot 1935 toen de eerste ‘Fine Grain Panchromatic’ emulsie op de markt kwam. De meest recente versie, FP4 Plus, dateert van 1990. De nominale gevoeligheid is ISO 125. De korrel van FP4 Plus is net wat minder fijn dan Acros II en Delta 100, waardoor het beeld wat ‘analoger’ oogt. Fijne details worden nog goed behouden. De scans tonen een goed contrast en een mooie gradatie in grijstinten. In de schaduwen blijven details zeer goed zichtbaar. Bij de eerste test van FP4 Plus in Focus noteerde Mich Buschman al dat groen te donker wordt weergegeven, wat komt doordat een zwart-witfilm niet voor alle kleuren even gevoelig is. Wanneer je FP4 Plus voor landschaps- of natuurfotografie wilt gebruiken is een geelgroenfilter dan ook aan te raden.

Zwart-witfilm
HP5 Plus kan goed overweg met contrastrijke scènes en bewaart detail in de schaduwen. © Erik Derycke

ILFORD HP5 Plus 400
€ 9,99 voor 135-36

HP5 Plus is de meest recente incarnatie van Ilfords ‘Hypersensitive Panchromatic’ emulsie uit 1931 en kwam in 1989 op de markt. Hypersensitief mag je verstaan als ‘gevoelig’: met een ISO-waarde van 400 is HP5 Plus ook in minder gunstige lichtomstandigheden te gebruiken. Hij is daardoor wel korreliger dan de eerder besproken films met ISO-waarden 100 en 125. De scans tonen dat HP5 Plus in staat is om zowel subtiele grijstinten als krachtige contrasten vast te leggen, en dat details in de schaduwen goed bewaard bijven. Het maakt hem geschikt voor een breed scala aan situaties, zoals straat- en reportagefotografie. Omdat de korreligheid voor een ISO 400 film nog beperkt is, kun je hem ook gebruiken voor portretten waarbij je de hoge gevoeligheid nodig hebt.

Ilford XP2 Super 400 heeft een goed contrast. © Erik Derycke
Ilford XP2 Super 400 registreert veel detail en heeft een fijne korrel. © Erik Derycke

ILFORD XP2 Super 400
€ 12,99 voor 135-36

Ilford XP2 Super is een buitenbeentje bij de zwart-witfilms. Hij wordt niet ontwikkeld met ontwikkelaar voor zwart-witfilms, maar met het standaard C-41 kleurenontwikkelingsproces. Daardoor kan XP2 Super worden ontwikkeld bij fotolabs die kleurenfilm verwerken. Omdat C41 een strikt gestandaardiseerd proces is, is er veel minder variatie in scherpte, contrast en tonaliteit dan bij traditionele zwartwit film.
Zoals de meeste (consumenten) kleurnegatieffilm is XP2 Super 400 zeer tolerant voor over- of onderbelichting. Volgens Ilford mag je hem tot 2 stops over- of 1 stop onderbelichten, zonder dat de ontwikkeling aangepast dient te worden. HP5 Plus kan goed overweg met contrastrijke scènes en bewaart detail in de schaduwen. Ilford XP2 Super 400 heeft een goed contrast.
Nog een voordeel in dit tijdperk waarin veel ‘analoge’ opnames uiteindelijk toch een digitaal leven gaan leiden: zoals een gewone kleurfilm is ook XP2 Super 400 compatibel met de Digital ICE technologie die bij het scannen krasjes en stofjes van negatieven wegwerkt. De zilverkristallen in klassieke zwart-witfilms hinderen namelijk de werking van Digital ICE. De testopnames vertonen een zeer goede scherpte en goed contrast. De film heeft (voor ISO 400) een fijne korrel. Door de C41-ontwikkeling en de vergevingsgezindheid is het een goede keuze voor beginnende zwart-witfotografen die nog niet toe zijn aan zelf ontwikkelen.

T-MAX 400 toont nog veel detail in schaduwen. © Erik Derycke

KODAK Professional T-MAX 400
€ 15,99 voor 135-36

Kodaks T-MAX kwam in 1986 op de markt. De T in de naam staat voor ‘tabulair’ en verwijst naar de platte structuur van de zilverkristallen die het beeld vormen en die een veel fijnere korrel opleveren. In 2007 nog werd de chemische formule aangepast om de korrel nog fijner te maken. Het datablad belooft daarnaast een zeer hoge scherpte en zeer goede detaillering. Samen zorgen ze ervoor dat een T-MAX negatief zich goed leent tot vergroting. De testopnames die ik met T-MAX 400 maakte vertonen een prachtig, breed toonbereik met subtiele grijstinten. T-MAX 400 toont nog veel detail in schaduwen. De korrel is prominenter dan bij de ISO 100 en ISO 125 films die ik gebruikte. Het geeft portretten meteen een vintage-look. Bij inzoomen op de scans blijken kleine details, zoals individuele haartjes, nog herkenbaar. Het is een prijzige film, maar levert prachtige resultaten.

Zwart-witfilm
Tri-X leent zich het best tot onderwerpen die de ruwheid van de film verdragen. © Erik Derycke

KODAK Professional Tri-X 400
€ 16,99 voor 135-36

Kodak Tri-X is een van de bekendste en meest herkenbare zwart-witfilms. Hij dateert al van 1940 en is sinds 1954 beschikbaar als rolfilm voor kleinbeeld en middenformaat en werd gebruikt door beroemde fotografen als Robert Frank, Garry Winogrand, Mary Ellen Mark en Sebastião Salgado. De jongste versie kwam in 2007 op de markt en heet nu officieel ‘400TX’, al ken ik niemand die de film zo noemt. Tri-X staat voor een hoog contrast en een herkenbare grove korrelstructuur. In de nieuwste versie is de korrel wat fijner geworden, maar hij blijft grover dan bij andere ISO 400 zwart-witfilms. Daardoor is het geen film voor elke situatie of onderwerp, wel voor een karakterportret, maar minder voor beauty.

Lees ook:
Kleurnegatieffilm – wel filmrolletje kies je?

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Geef je reactie!
Schrijf hier je naam