Toen Melbourne, Australië tijdens de Covid-19-pandemie voor de zesde maal in lockdown ging, moesten Andrew en zijn vrouw Mariya iets nieuws bedenken om hun vierjarige dochter Mia bezig te houden. Haar kinderlijke nieuwsgierigheid en fascinatie voor de ruimte bracht hen op het idee om van de korte toegestane uitstapjes naar buiten ruimteverkenningsmissies te maken. Mariya ontwierp een ruimtepak en een helm van papier-maché en zo verscheen er een kleine astronaut in de vertrouwde, en tegelijkertijd vreemde omgeving.
De foto’s die Andrew Rovenko van Mia maakte gingen de hele wereld over en zijn nu ook verzameld in een boek. Wat de Rocketgirl Chronicles bijzonder maakt, is dat het niet alleen grappige beelden zijn van een klein meisje in een ruimtepak. Ze bevatten een combinatie van ontdekking en avontuur, maar er zit ook een gevoel van eenzaamheid en ontheemding in. De beelden weten de vervreemding van de Covid-19-periode zo goed te vangen.
Rovenko: “Ik denk dat een goede foto mensen uitnodigt om na te denken en het op hun eigen manier te interpreteren. Dat maakt dat we ons verbonden voelen met een beeld en ik hoop dat sommige van mijn foto’s dat ook doen. Ik denk dat we ons bijna allemaal wel eens eenzame ontdekkingsreizigers voelen die hun weg moeten vinden in deze vreemde wereld.”
Geen speelgoed
De liefde voor fotografie begon bij Andrew Rovenko (Oekraïne, 1978) ook rond zijn vierde jaar, toen zijn opa, de enige in de familie met een camera, op bezoek kwam om familiefoto’s te maken. “Ik voelde me meteen aangetrokken tot dit mysterieuze apparaat dat ik nooit eerder had gezien. Wat had ik graag alle knoppen, hendels en draaiknoppen geprobeerd. Maar dit was in de Sovjettijd, camera’s waren duur en ‘geen speelgoed’. Dit onbereikbare toestel bleef me in zijn greep houden, en toen ik oud genoeg was om te gaan werken en mijn eigen camera te kopen, ging mijn wens eindelijk in vervulling. Dit was eind jaren negentig, en in mijn geboortestad Odessa was genoeg te ontdekken en vast te leggen. Iemand op mijn werk zag mijn amateurfoto’s en besloot dat hij, in plaats van professionals te betalen, mij wel kon inzetten, want ik had en al een camera en werkte sowieso al voor hem. Ik vond het prima, want voor mij was het een goede oefening en sommige foto’s werden voor advertenties gebruikt in een lokaal tijdschrift.”
Algauw mocht hij foto-opdrachten doen voor dit grootste mediabedrijf van de stad en verschenen zijn foto’s bij artikelen in elke uitgave. “Dit was opwindend, maar ook stressvol. Van portretten van beroemdheden onder hoge druk tot oorverdovende rockconcerten of bescheiden lokale verhalen, het was de beste praktische fotografieschool die ik me kon wensen. Nadat ik meer dan twintig jaar geleden naar Australië verhuisde en mijn draai had gevonden, heb ik nog een paar keer commerciële fotografie gedaan, maar ik realiseerde me dat het steeds meer een routine en een ‘baan’ aan het worden was. Dit stond haaks op de reden waarom ik in de eerste plaats verliefd was geworden op fotografie, daardoor heb ik het fotograferen flink teruggeschroefd om de magie levend te houden.”
Draagbaar middenformaat
De verkenningsmissies waren nooit bedoeld als fotoproject. In het begin maakte helemaal geen foto’s, daarna af en toe met zijn telefoon en uiteindelijk nam hij ook zijn camera mee. “Toen de coronamaatregelen van kracht werden, was er opeens genoeg tijd om me aan grootformaatfotografie te wagen. Ik kocht een 4×5 Burke and James grootformaatcamera uit het midden van de vorige eeuw, een 120 jaar oude Taylor and Hobson messinglens en een paar plaatfilmhouders. Vanaf het allereerste moment voelde ik me uitgedaagd als nooit tevoren. Alles was moeilijk. Van het componeren van een wazig, ondersteboven staand beeld, tot het met de loep vinden van het scherpstelpunt op het matglas. Als ik dan eindelijk had scherpgesteld, bewoog Mia. Daarnaast was het een uitdaging dat de camera geen sluiter heeft. Het kostte me een paar uur om vier testfoto’s te maken. Toen ik de plaatfilms begon te ontwikkelen, had ik weinig hoop, maar toen gebeurde het wonder: daar verscheen Mia’s gezicht. Het voelde weer als magie, en het was alle moeite meer dan waard. Maar voor de dagelijkse wandelingen met de kleine astronaut was deze opstelling niet werkbaar. Daarom greep ik naar het dichtstbijzijnde dat ik in mijn la had liggen: mijn vertrouwde Mamiya RZ67 middenformaat.
Nog steeds een omvangrijke camera, maar in ieder geval draagbaar. Deze camera heeft ook een matglas, maar met een scherpe, niet-omgekeerde beeldprojectie. Hij heeft nog steeds alleen handmatige scherpstelling en geen lichtmeting, maar wel een sluiter en een filmhouder voor tien foto’s in plaats van twee. Een handmatige camera heeft grote voordelen. Je moet bewuster te werk gaan. Je moet de scène in je opnemen, kijken wat deze te bieden heeft qua kleuren, texturen en licht, en uitzoeken wat je ermee kunt doen. Het dwingt je gewoon om een betere fotograaf te worden.”
Overblijfselen
De nostalgische uitstraling van de serie wordt versterkt door de Fujicolor Pro 400H film waarmee Andrew de foto’s maakte. “Ik beschouw de verschillende soorten films als een soort kleurenpalet voor een kunstenaar. De Fujicolor Pro 400H was legendarisch. Afhankelijk van de lichtomstandigheden en de belichting, kon je er alles mee krijgen – weelderig groen, warm geel, koelblauw of stemmig magenta. Ik heb in de loop der jaren behoorlijk wat met deze film geëxperimenteerd en ik vind het nog steeds jammer dat hij vijf jaar geleden uit de handel is genomen, want er is niets dat ermee vergelijkbaar is. Misschien maakt dit de foto’s nog iets specialer.”
Ook de locaties roepen een nostalgisch gevoel op, leegstaande gebouwen, vervallen industrieplekken en achtergelaten auto’s en bussen. “Daar voel ik mij al sinds mijn kindertijd toe aangetrokken. Het verweerde uiterlijk verwijst naar een rijke geschiedenis en dat maakt ze uniek – deze overblijfselen uit het verleden verbergen geheimen die we waarschijnlijk nooit zullen ontrafelen, maar we kunnen het via onze verbeelding proberen; hoe zijn ze ontstaan, wat hebben ze in hun gloriedagen gezien en hoe ze uiteindelijk in deze toestand zijn beland. Ze zijn als artefacten uit een andere beschaving, Als we het geluk hadden er een te ontdekken, voelde het voor ons als een speeltuin, een plek om te leren en om verhalen over te vertellen. In de huidige wereld, met haar wegwerpcultuur en waar alles snel moet, ben ik blij dat Mia meer ziet dan alleen maar ‘oud’, en waardeert wat er ooit was.”
Achter het masker
Tijdens de zesde lockdown mochten mensen in Melbourne maar twee uur per dag naar buiten en moesten ze binnen een straal van vijf kilometer van huis blijven. “Plannen maken kan heel leuk zijn. Je er niet aan hoeven houden is vaak nog leuker. Soms zaten we thuis Google Maps te bestuderen om een plek uit te zoeken die er veelbelovend uitzag, en speculeerden we over wat voor coole dingen we daar zouden kunnen vinden. Eenmaal onderweg raakten we afgeleid door een grote modderpoel, kwamen we vast te zitten en bereikten we nooit de oorspronkelijke bestemming. En soms gingen we keer op keer naar dezelfde plek, omdat Mia het er zo leuk vond en er geen genoeg van kon krijgen. Dit waren tenslotte haar avonturen. In die periode waren de straten vrijwel verlaten en kwamen we zelden mensen tegen, waardoor er niet veel gelegenheid was om reacties te krijgen. Af en toe kwamen we een medegemaskerde ‘menselijke alien’ tegen die bezig was met zijn of haar dagelijkse beweging. En bijna elke keer veranderde hun aanvankelijke verbazing over zo’n buitenaardse ontmoeting in een brede glimlach. Niet dat we die achter het masker konden zien, maar de plotselinge knijpende ogen verraadden het meteen. Ik denk graag dat we hun dag wat opvrolijkten.”
Succes
Toen Andrew begon met het plaatsen van de foto’s op Instagram had hij nooit verwacht dat ze zoveel publiciteit zouden krijgen, dat ze tentoongesteld zouden worden en hij er prijzen mee zou winnen. “Ik herinner me nog goed hoe de lokale tv-zender een team stuurde om bij ons thuis een item voor het avondnieuws op te nemen, terwijl we nog in lockdown zaten. Hoe we verwoed probeerden het huis op te ruimen, nadat we al meer dan een jaar geen bezoek hadden gehad. Het voelt nog steeds niet alsof het echt is gebeurd, en alle prijzen en tentoonstellingen maken me nederig. Het is fijn om erop terug te kijken en te weten dat andere mensen over de hele wereld dit kleine privéproject ook bijzonder vonden.”
Nostalgie
Mia wordt dit jaar negen en haar oude ruimtepak past al een tijdje niet meer. Haar interesses zijn ook veranderd, maar ze is er trots op dat ze The Rocketgirl is geweest. Ze vindt het nog steeds leuk om naar de foto’s te kijken en soms wil ze terugkeren naar de locaties. “Vaak merken we dat ze veranderd zijn – oude gebouwen of auto’s zijn verdwenen en hebben plaatsgemaakt voor het moderne leven. Dat maakt die bezoekjes nog nostalgischer, en ik haal er troost uit dat ik ze heb vast kunnen leggen in die vreemde en bijzondere tijd. Het zou geweldig zijn om samen nog een project te doen, want ik mis die dagen waarin we samen in die lege wereld ronddwaalden, maar het zou weer op een spontane wijze tot stand moeten komen. We hebben vorig jaar een paar foto’s gemaakt toen we naar Japan reisden; ook een andere wereld om te verkennen, maar er was te weinig tijd.”
Oekraïne
Ook bij Andrew speelde als kind het ruimtethema op de achtergrond, net als er, hoewel om andere redenen, beperkingen waren om naar het buitenland te reizen. De pandemie is inmiddels alweer een tijd voorbij, maar nu er in Oekraïne alweer vier jaar oorlog heerst, is dit ook een onbereikbare wereld geworden. “Sinds ik meer dan twee decennia geleden naar Australië verhuisde, ben ik niet meer terug geweest. Ik ging ervan uit dat ik Oekraïne altijd nog kon bezoeken en dat er eerst andere, nog onontdekte bestemmingen waren om naar toe te gaan. Dat veranderde met het uitbreken van de oorlog. Ik heb het enorme voorrecht om op een veilige plek aan de andere kant van de wereld te zijn, terwijl Oekraïners thuis de hoogst mogelijke prijs betalen om hun cultuur, identiteit en vrijheid te behouden. Hun veerkracht geeft mij hoop dat er een toekomst zal zijn waarin ik Mia de straten van mijn oude stad kan laten zien en haar de verhalen over mijn eigen jeugd kan vertellen.”
The Rocketgirl Chronicles
Andrew Rovenko
tekst: Tom Morton-Smith
Lannoo; € 34,99
www.rovenko.com
Ook onlangs verschenen: Bieke Depoorter – The Beds I Slept In
