Tijdlijn van de fotografie

De tijdlijn van de fotografie is een overzicht van de fotografie geschiedenis met als uitgangspunt het oprichtingsjaar van Focus: 1914.

1914 is het oprichtingsjaar van Focus. Het is ondoenlijk om alle gebeurtenissen en ontwikkelingen helemaal aan te stippen, dus als leidraad hebben we 1914 genomen en steeds met sprongen van 10 jaar (terug en vooruit) gewerkt. Met hier en daar een uitstapje. De stukken tekst in rood zijn teksten uit en over Focus. De teksten in zwart zijn algemene teksten uit de fotografie geschiedenis.
Het document is een work in progress. Het zal voortdurend aangevuld worden.

Ter gelegenheid van deze memorabele mijlpaal verschijnt in februari een maar liefst 188 pagina’s tellende jubileumeditie. Waarin uiteraard werd teruggeblikt op een eeuw fotogeschiedenis maar de blik toch ook naar voren werd gericht. Het getal 100 speelde inhoudelijk een belangrijke rol: ISO 100, 100 dagen in beeld, 100mm, 100-jarige legende (fotografe Ata Kandó), 100 Uitgebeeld (in interpretaties), 100 jaar flitslicht en leeftijd in beeld (van 100 seconden t/m 100 jaren). Casio introduceert met de EX-10 een premium compact-camera met interessante mogelijkheden. Zoals 6 b/ps en wifi. Maar waar is dat merk toch gebleven? Over schepen scheren als een vogel. Zo betitelt Herman IJsseling zijn werkzaamheden als maritiem luchtfotograaf. Met maar liefst vier eigen vliegtuigen. En dus natuurlijk vaak spectaculaire shots. De Nikon 1 AW1 is de eerste systeemcamera die zonder extra bescherming mee onder water kan. Natuurlijk moet Focus dat uitproberen. Niemand van de redactie kan of durft. Dus wordt die klus uitbesteed. Defensie-fotograaf Sjoerd Hilckmann schiet met scherp. Niet met kogels maar met pixels. Daarmee legt hij de activiteiten van Nederlandse militairen in binnen- en buitenland vast. Vóór het begin van de zomervakantie wordt alvast uitvoerig gewezen op tal van nuttige accessoires voor op reis. Inclusief een Ikea kookwekker voor time-lapse opnamen. En populaire vakantiebestemmingen worden nèt even anders gefotografeerd. De geteste Nikon Df is een slt in retro-look met veel knoppen. Maar onderhuidse is alles digitaal wat de klok slaat. De beloning: een prima waardering van 8,7. Jimmy Nelson is een begenadigd fotograaf en auteur van indrukwekkende fotoboeken. Onder meer van (verdwijnende) natuurvolken. Tegenwoordig ook bekend als maker van een schitterende fotoserie over Nederlandse klederdrachten. Waarvan niet alleen een boek maar ook een postzegelserie is gemaakt. Er worden acht pagina’s gewijd aan het maken van betere dierenportretten. Met een paar nummers later een vervolg: twee professionele huisdieren-fotografen geven tips en trucs om je huisdier(en) te regisseren. Zonder verkleedpartijtjes. Die zijn dan weer meer op hun plaats bij het maken van kinderportretten. Meteen aansluitend op het dieren-artikel. Ach, voor velen liggen die ook in werkelijkheid dicht bij elkaar. Een paar pagina’s verderop fraaie waterfoto’s van seascape-specialist Niels Leeninga. En ook toen al een fotoreportage over met de smartphone op reis. Een nummer eerder: héél veel schitterende macrofotografie. Het fotograferen van horloges blijkt een echt specialisme te zijn. Met ook veel macro trouwens. Zó veelzijdig is Focus nou. Voor vakfotografen en serieuze amateurs komt er naast de digitale spiegelreflex langzaamaan een nieuw camerasegment beschikbaar: de edel-compact. Topklasse meetzoeker-modellen, vaak met vaste objectieven. Zoals de zeer fraaie Fujifilm X100T, die dat jaar zijn opwachting maakte. Voor € 1.299 mocht je ‘m meenemen. In een iets lagere klasse verscheen de Olympus Pen E-PL7. Voor € 599 in wit, zilver of zwart. De Sony A6000 zat daar met € 799 een beetje tussenin. Een opvallend portfolio was gewijd aan Vincent Boon, een fotograaf die flitsfoto’s maakt met een knipoog. En soms met een vette grijns. Er was in het novembernummer trouwens veel redactionele aandacht voor het gebruik van flitsers. De testredacteur kwalificeert de gloednieuwe Samsung NX1 digitale spiegelreflex (met ingebouwde supersnelle wifi) als een ‘serieuze optie voor fotografen die op zoek zijn naar een serieus stuk gereedschap’. En waardeert de camera met een 8.9. Waar ging het dan fout? Zou er nog wel eens iemand stil staan bij de theorie van de verdwijnpunten? Bij Focus deden ze die toen nog uit de doeken. Net als tips voor betere landschapsfoto’s. En scherpere foto’s. En weet u wat ‘rechts belichten’ is? Nee? Dan had u Focus maar moeten lezen. Toenmalig hoofdredacteur Remco de Graaf omschreef Focus naar aanleiding van het eeuwfeest als ‘een hoogbejaarde met de geestdrift van een tiener’.

Het 150 pagina’s tellende januarinummer stond in het teken van het 90-jarig jubileum en was zó snel uitverkocht dat het drukken van extra exemplaren noodzakelijk was. Die konden voor € 6,75 bij Focus worden nabesteld. Natuurlijk kwam de eigen geschiedenis daarin ruimschoots aan bod. Diverse adverteerders zorgden voor advertentionele gelukwensen, met hele of zelfs dubbele pagina’s. Plus een dozijn pagina’s met nostalgische foto’s van Bernard F. Eilers, die zijn neus ook niet voor reclamewerk ophaalde. Medewerker Johan de Vos riep de voorpagina van oktober 1991 uit tot de mooiste van de voorbije 90 jaar. De reden waarom was niet moeilijk te raden: daarop was een wulpse Marilyn Monroe te zien. Een handvol deskundigen bood een visie op de toekomst van de fotografie. Waaruit nu blijkt hoe moeilijk koffiedik kijken is. En Focus blikte terug op de in fotografisch opzicht turbulente jaren ’90. De Sigma SD10 digitale spiegelreflex werd door de redactie beoordeeld als een camera ‘voor de fijnproever’. Met misschien wel het meest opvallende camera-onderdeel: een sportzoeker. Onder de titel ‘de beste foto’s van Reuters’ kregen de lezers letterlijk opvallende tijdsbeelden voor ogen. Over beeld gesproken: er werden onder de naam ‘Seeing the Unseen’ fotografieworkshops voor blinden en slechtzienden gegeven. Volgens een Amerikaanse methode waarbij een zaklamp en het gehoor een hoofdrol spelen. Voor mobiele data-opslag werden nog echt media-apparaatjes gebruikt. Nu neem je gewoon een usb-stickje mee. Ter gelegenheid van haar sponsoring van het Ferrari Formule 1 team introduceert Olympus opnieuw een knalrooie Ferrari-camera. Wie ‘m aanzet ziet een bolide in het lcd-scherm en hoort het jankende geluid ervan. In de loop van het jaar zette de redactie een tweestrijd op tussen de bariet-afdruk en de scan. Wie het onderspit zou delven was nog ongewis. Jerry Lampen werd uitgeroepen tot Fotojournalist van het Jaar en kreeg de Zilveren Camera voor een voor Reuters in Irak gemaakte foto van een vluchtende moeder met kind. Ook Raymond Rutting liet al zien dat hij verslag had gedaan vanuit dit door oorlogsgeweld geteisterde land. Jerry viel trouwens ook bij World Press Photo in de prijzen: hij won in de categorie General News Singles. Casio is erin geslaagd de eerste keramische lens ter wereld te ontwikkelen. Het nieuwe wondermateriaal heet Lumicera en heeft dezelfde optische kwaliteiten als hoogwaardig optisch glas. Maar het is veel sterker en heeft een grotere brekingsindex. Veelbelovend maar waar is het gebleven? Dat er ooit een 4×5” infrarood vlakfilm heeft bestaan zal zelfs voor verstokte Focus-lezers een verrassing zijn geweest. En dus belicht de redactie ook zo’n onbekend fenomeen maar eens. En Konica Minolta kreeg de EISA Award voor de Innovatie van het Jaar voor haar AntiShake technologie. Een volledig nieuw snel reagerend stabilisatiesysteem dat niet verbonden is met een optisch element maar direct met de ccd-sensor. Er werd redactionele aandacht besteed aan infraroodfotografie met de digitale camera. Een vorm van vervreemde fotografie die nu wel enigszins in het vergeetboekje is geraakt. Zelfs bij digitale reflexen in de bovenklasse kwam de resolutie nog nauwelijks in de buurt van de 10 miljoen pixels. Vandaag staan we heel wat hoger op de pixelladder. Vanwege haar 75-jarig bestaan brengt de Nederlandse chemieproducent Amaloco met de Ecomax AM 8008 een veilige(r) ontwikkelaar voor de doka-enthousiast op de markt. Maar digitale technologieën maken een wildgroei mogelijk van apparaatjes die allerlei functies met elkaar combineren. Zoals bijv. de Apacer Imager Steno SV6000, een multifunctioneel audio/video dingetje waarin een MPEG4 videorecorder, een digitale fotocamera, een voicerecorder, een MP3-speler, een webcam en een usb-opslagmedium zijn gecombineerd. Dat bleek iets te veel van het goede. Ook PQI bood zoiets. Fotograaf Erik Hijweege toonde esthetiek uit donker Afrika. Met veel portretwerk in zwartwit. Met als tegenstelling de betovering van de kou in foto’s van Nicolas Lietaer. En fotograaf Geert van Kesteren toonde een indrukwekkende fotografische aanklacht tegen oorlogsgeweld in Irak. Machthebbers leren daar kennelijk niets van. In ‘Digitaal voor Beginners’: het maken van een foto-album. De Focus testredactie noemde de mobieltjes met ingebouwde camera “een hoopgevende ontwikkeling”. Voor wie, ben je nu geneigd te zeggen. En de gloednieuwe maar nog analoge Nikon F6 slr werd het slotakkoord van een tijdperk genoemd. Met als ondertitel ‘de beste spiegelreflex aller tijden’. Onmiddellijk aanschaffen luidde het advies. Leica introduceerde met de Modul-R een digitale achterwand waarmee een R8 of R9 in een hoogwaardige digitale slr kan worden veranderd. Zoek even op zolder naar een oude Leica. Op een veiling in Wenen verwisselde een Leica250Gg met motordrive voor € 171.250,- van eigenaar. Destijds het hoogste bedrag ooit betaald voor een kleinbeeld camera. Andere koopjes: een Leica IIIg (€ 57.500,-) en een Nikon S2 met Nikkor F1,1 50mm (€ 18.125,-). Pieter Dhaeze filosofeerde over de camera van de toekomst en riep Focus-lezers op om hetzelfde te doen. Revolutionaire inzichten heeft dat niet opgeleverd. Er was in die jaren zelfs nog voldoende ruimte voor tests van films: voor kleur, dia of zwartwit. De Keulse Photokina van dat jaar leidde weer tot veel nieuws, veelal – maar niet uitsluitend – digitaal. Frans Lemmens toont zich een ware fotoprins van de woestijn met prachtige kleurenfoto’s uit een dor gebied. En Focus liet ook zien hoe digitale foto’s op een tv-toestel vertoond kunnen worden. Daar waren speciale spelertjes voor.

Focus-hoofdredacteur Dirk van der Spek rept van een sensationele primeur: op de Amerikaanse PMA vakbeurs wordt de Digi 2000 Voice sprekende slr-camera geïntroduceerd. Daartoe bouwden de constructeurs een chip in bij de Canon EOS 10. Hij mocht er ter plekke een uurtje mee spelen en was enthousiast. Nooit meer wat van gehoord. Een zeer uitvoerige test van diverse Kodak kleurnegatief-films geeft aan dat digitale fotografie nog ver in het verschiet ligt. Onder de kop ‘Beeldmanipulatie wordt bereikbaar’ maakt Focus gewag van recente ontwikkelingen op gebied van digitale fotobewerking en -archivering op de thuiscomputer. Een vooruitziende blik? Joop van Tellingen, de fotograferende godfather van de Nederlandse roddeljournalistiek, kreeg ruim baan om zijn beroemdheden in Focus te etaleren. Inclusief presentator Frank Masmeijer, later veroordeeld als drugsdelinquent. De kans op herhaling (van punt 1) lijkt nu klein. Wat eerder werd trouwens ook al veel ruimte aan paparazzi-fotografie besteed. Met 2100 km/uur kan je vanuit een F-16 spectaculaire foto’s maken. Technisch gezien zijn ze volgens Focus maar matig van kwaliteit. Maar goed, de tanks zijn wél te zien. Voor de tweede keer laat de jonge maar ambitieuze fotograaf Kadir van Lohuizen zijn werk in Focus zien. En hij timmert nog steeds aan de weg. Ter gelegenheid van de foto-expositie ‘Rock around the Camera’ siert het duo The Blue Diamonds het omslag van het meinummer. Wie? De door Porsche Design ontworpen en in Focus geteste Samsung ECX-1 meetzoekercamera krijgt de originaliteitsprijs. Een eenmalige bekroning. In acht pagina’s mag wielerfotograaf Cor Vos losgaan over de Tour de France. Misschien omdat zijn métier wereldwijd slechts een viertal beoefenaren kent. Met nostalgische beelden van Erik Breukink, Jan Raas en natuurlijk Eddy Merckx. In een reportage van zes pagina’s bewijst Focus dat er wel degelijk ‘Kleur aan/in het Klooster’ te vinden is. Onder de kop ‘Kinakoorts’ blikt de redactie uitgebreid terug op de Keulse Photokina. Met onder meer tests van daar getoonde nieuwe camera’s. De spiksplinternieuwe Canon EOS-1n wordt ‘de beste spiegelreflex ooit gemaakt’ genoemd. Superlatieven zijn de redactie niet vreemd. Zo wordt de getest Minolta Dynax 500SI ‘de beste ‘5’ ooit’ genoemd. Maar Ricoh komt nog op de proppen met de XR-X 3PF, een moderne spiegelreflex met handmatige scherpstelling en K-bajonet. Daar in Keulen introduceert Nikon de F70, de top van het amateursegment volgens de redactie. Op diezelfde beurs verschijnen ook tal van nieuwe films ten tonele. Digitaal fotograferen was voor doorsnee-amateurs nog lang geen haalbare kaart. Toch publiceert Focus een test van de Apple Quicktake 100 en noemt dat een betaalbare digitale camera. Low-end imaging met hoge resolutie (640×480 pixels). Eén van de bottlenecks voor de doorbraak van digitale fotografie is het gebrek aan (betaalbare) printmogelijkheden. Fujifilm pakt dat probleem met de Pictography 3000 Digital Printer op een originele manier aan. In die jaren worden door Focus trouwens ook nog videocamcorders getest. En over een paar geslachtsdelen meer of minder werd ook niet moeilijk gedaan. Dat de Fotoclub Zwolle 100 jaar bestaat is goed voor drie redactiepagina’s. Johan de Vos begint met zijn serie ‘Moderne Encyclopedie der Fotografie’. Vol termen die de huidige smartphone-fotograaf niets meer zeggen. Fotograaf Edland Man creëerde een fotografisch kaartspel en Focus brengt als een echt kaartspel uit. En Rineke Dijkstra won ook toen al prijzen: de Werner Mantzprijs voor haar serie ‘Strandportretten’. Voor het eerste vindt een World Press Photo Masterclass plaats waaraan – in Rotterdam – een tiental fotografen deelneemt. Goed voor maar liefst 19 Focus-pagina’s. De Fisher-Price kindercamera wordt getest. Met als verrassende conclusie: het blijft speelgoed. Aan de nieuwe Contax G1 meetzoekercamera worden acht testpagina’s gewijd. In het decembernummer geeft de redactie een handvol suggesties voor aantrekkelijke fotocadeautjes. De headline van een Durst-advertentie: het blijft leuk in de doka. Tja, tijden veranderen…

Hoewel de consument massaal in kleur fotografeerde was dat in de redactiekolommen van Focus nog nauwelijks doorgedrongen. Eén katern van 16 pagina’s vond men wel voldoende. De overige redactiepagina’s waren nog gewoon in zwartwit. Blijkens een voorwoord van destijds waarnemend hoofdredacteur Wim Broekman waren Focus en de Consumentenbond in die dagen bepaald geen vriendjes. De onvrede school voornamelijk in de zeer ondeskundige wijze waarop de Consumentenbond de cameratests uitvoerde. Of die kritiek tot verbetering heeft geleid is onbekend. In de loop van het jaar begon ene Mich Buschman met zijn redactionele bijdragen. Tot op de dag van vandaag schrijft hij nog steeds voor Focus en hij heeft inmiddels talloze boeken over fotografie op zijn naam staan! Een zeer kundig en minstens zo aimabel mens. En onmisbaar. Ook Erwin Olaf Springveld maakt zijn opwachting in de redactionele kolommen met zes pagina’s over naaktfotografie. Iedereen is geschikt om te poseren, vindt hij. In het daaropvolgende nummer wijdt hij nogmaals zes bladzijden aan dit onderwerp. En Erwin Olaf groeit uit tot een gelauwerd fotograaf. In de boekbespreking werden drie boeken uit eigen stal voor het voetlicht gehaald. Daarin viel geen onvertogen woord. Oftewel, de slager die zijn eigen vlees keurt. En er werden ook nog videocamera’s gekeurd. Een videocompact-set van Saba kreeg als beoordeling mee dat ‘video filmen vanaf de schouder ideaal is’. Compact betekende toen nog dat camera en recorder beide fysiek van elkaar gescheiden waren en elk was volumineuzer dan een sixpack Heineken (van halve liters!). Voor die combinatie moest zo’n 5.300 gulden worden neergeteld. Vandaag bijna 2.300 euro. Dia’s vertonen en bekijken was volgens de redactie ‘steeds weer een ontspannende en gezellige belevenis’. Dus werden er fluks vier grootbeeld diaviewers getest waarvan er drie van Osram afkomstig waren. Wel prijzige apparaatjes maar toch hun geld waard. Chriet Titulaer, een wetenschappelijk soort tuinkabouter die op de tv uit de doeken deed hoe de toekomst er uit ging zien, schreef in Focus een artikel over wat hij zoal in Japan op gebied van video had gezien. Zo vertelde hij dat de wereld in gespannen afwachting was van een 8mm videosysteem. Zelfs Kodak zou die wereld binnenstappen. En niet veel later verscheen daadwerkelijk het Kodavision 2000 systeem. Toch annuleerde de gele reus uiteindelijk zijn 8mm video-inspanningen. Sony durfde het wél aan en werd er groot mee. Eindelijk was de Nimslo 3D camera in Nederland verkrijgbaar. De importeur was Hofland in Lelystad maar meer wist men nog niet. Silver Magic van Barfen was een zilveremulsie waarmee de meeste voorwerpen lichtgevoelig konden worden gemaakt. Dan kon je een zwart-witfoto op bijv. een bord of een tegeltje afdrukken. Creatief plezier voor nog geen vier tientjes. En Hama had een ontspanverzachter in het programma. Nee, dat was geen wasverzachter voor Eukobrom of zo. Sima leverde loodzakken waarin films beschermd waren tegen röntgenstraling door (verouderde) X-ray machines die nog op veel vliegvelden in gebruik waren. Over de effectiviteit van de zakken werd veelvuldig gekibbeld. Ook in Focus. Wat hadden Drakkar Noir van Guy Laroche en fotografie met elkaar te maken? Niks. Maar het eigentijdse cosmeticamerk voor mannen schreef een wedstrijd uit waarmee met een creatieve prestatie een zeer exclusieve zwarte Citroën GX te winnen was. Die creatieve prestatie hoefde niet eens een foto te zijn. Zelfs een gedicht kon ook. De aankondiging ervan was goed voor twee fc advertentiepagina’s. De slagzin luidde ‘de geur die u niet loslaat’. Maar de uitgever dacht waarschijnlijk meer aan ‘pecunia non olet’. Allerwegen werd er geëxperimenteerd met automatische scherpstelling in spiegelreflexen. De AF module was toen nog als een soort uitstulping in/aan het objectief aangebracht. Met de Olympus OM-30 werd ook het Zuiko F4 35-70mm AF zoom-objectief aan een test onderworpen. In de praktijk blijken de voordelen van een autofocus scherpstelsysteem niet zo groot, luidde het verdict. Het kan verkeren, zei Brederode al. Petri zorgde voor een wereldprimeur: de eerste in kleur uitgevoerde spiegelreflex! De bovenkap van de Petri GX-1 Blue was – u raadt het al – in blauw uitgevoerd. Voorwaar een revolutionaire gedachte. Op de Photokina van 1982 introduceerde Polaroid de direct-klaar diafilms die nu eindelijk verkrijgbaar waren. In gewone kb filmcassettes waardoor ze in iedere kb camera pasten. De fotograaf kon de films zelf in een speciaal apparaatje ‘ontwikkelen’. De theorie was prachtig maar er kleefden nogal wat haken en ogen aan het systeem. Toen Philips nog geen miljarden dollars opzij moest leggen om schadeclaims wegens medische missers van hun apparatuur te vergoeden waren de Eindhovenaren flinke spelers op de fotomarkt. Onder meer met flitsers, een enkele camera maar ook met een uitgebreide reeks dokatoebehoren. Zoals de opvallende Philips PCS 1000 zwartwit vergroter. Met PL-lamp en een dosis elektronica. Een prettig, compleet apparaat. Er was ook nog een Philips PCS 2000 kleurvergroter. Regelmatig werd de lezers een bepaalde fotoclub voorgesteld, uiteraard inclusief een portfolio van de clubleden. Met soms verrassend en zeer uiteenlopend werk. Waarom zien we dat nooit meer in Focus? Zijn er geen fotoclubs meer?

Hoewel Focus nog niet geheel in full color was uitgevoerd rukte het aantal kleurige redactiepagina’s wel gestaag op. De redelijk nieuwe 110-films werden als een serieus filmformaat beschouwd en dus werden camera’s daarvoor ook een serieuze tests onderworpen. Jan Vorst wijdde drie pagina’s aan de Agfa Agfamatic 2000 Pocket, de eerste 110 camera van Agfa. Een ‘instappertje’ met slechts twee sluitertijden. Maar Jan was er nog best positief over. Een paar nummers later was de Minolta Pocket Autopack 70 aan de beurt. Ook een camera voor het 110 formaat. Prijs: f 325,- inclusief tas. En met de Rollei A 26 haalde Jan nog een opvallende verschijning voor het voetlicht. Die compact-camera voor het 126 filmcassettesysteem was ook goed voor drie pagina’s. Volgens de geruchten stond er ook een Oostduitse 110 spiegelreflex op stapel. Van Pentacon. Het is bij geruchten gebleven. De redactie maakte de lezers wegwijs op de eerste schreden op het pad van het zelf kleurvergroten. Hetgeen velen toen nog beschouwden als geheimzinnig gedoe voor alchimisten. Een tip van een lezer: gebruik een plastic vuilniszak als stofhoes voor de vergroter. Dat kon niet voorkomen dat die vergroters uiteindelijk toch stof stonden te happen. Een andere lezer vroeg zich af waar de cameraverzameling van Adriaan en Dick Boer toch was gebleven. Na overname van Focus door Elsevier was de collectie spoorloos. Terwijl het toch zo’n mooi begin van een cameramuseum zou zijn geweest. De Nederlandse Vereniging voor Stereofotografie verzorgde in ieder nummer een pagina over die bijzondere fotografievorm. Kent u de Norita 66 nog? De 6×6 reflex die zich gedraagt als een kleinbeeld? Importeur Fotoec daacht daar een goede slag mee te slaan. Maar voor 1.595 gulden sloeg men de plank aardig mis. Voor dat bedrag kon je zeker drie kb reflexen kopen. Als illustratie in een advertentie voor de Canon F-1 professionele slr was een letterlijk piemelnaakt jongetje afgebeeld. Z’n familiekiekje op het strand zou nu ongetwijfeld tot veel ophef leiden. Net zoals de grote fotowedstrijd die het sigarettenmerk Gladstone had uitgeschreven met als thema ‘mild maakt vrienden’. Dat leverde wel twee fc advertentiepagina’s op. Tabak stonk toen kennelijk nog niet. Maar ja, een pagina verder adverteerde Stella Artois met ‘pils met pit’. Dat was echt nog geen 0.0. En over fotowedstrijden gesproken: EWA, de importeur van Russische camera’s, organiseerde een fotowedstrijd met als hoofdprijs een 14-daagse reis voor twee personen naar de Sowjet-Unie. Op zich niet nieuw, dat had het bedrijf al eerder gedaan. Maar opvallend waren wel enkele juryleden: Paul Huf, Ko van Dijk en Martine Bijl. Of de prijswinnaar ook weer veilig is teruggekeerd is niet bekend. Ed van der Elsken was een andere BN-er die een snoepcentje als reclame-icoon verdienden. DE Leica CL was het ideale gereedschap voor ‘uit het leven gegrepen foto’s’. Importeur Odin beaamde dat paginagroot. Ook smalfilmen kreeg toen regelmatig redactionele aandacht. Er woedde in die dagen een strijdvraag of Super 8 film nu wél of niet een verbetering betekende ten opzichte van het Dubbel 8 systeem. De redactie hield zich afzijdig maar vroeg wel naar de mening van de lezers. De kool en de geit kwamen in het verhaal niet voor. De Minolta SRT slr camera’s beschikten over het ‘Absolute Oog’. Volgens de advertenties dan. Dat bleek het lichtmeetsysteem te zijn. Hoofdredacteur Cor Woudstra wees op het gevaar dat de overheersing van tal van Japanse producten op de Europese markten inhield. Dat gevaar bleef niet tot camera’s beperkt, hij noemde ook Datsun auto’s en Sony kleuren-tv’s als voorbeelden. De samenwerking tussen Minolta en Leitz was naar zijn mening de voorbode van een gevaarlijke ontwikkeling. Hoe zou hij nu naar China kijken?

Alleen de voor- en achterpagina’s waren toen geheel in kleur, binnenin was het nog allemaal zwartwit maar Focus verscheen wel iedere twee weken. De firma Labohm zond de redactie een bijzonder handig Dunco sorteerraam voor kleinbeelddia’s. Op een egaal verlicht vlak konden 24 dia’s op hun merites worden beoordeeld. Alleen vond de redactie het 60 watt buislampje toch iets te fel. Dick Boer besprak de winnende inzendingen voor World Press Photo 1963. Algemeen winnaar werd Malcolm Brown met een foto van een Vietnamese monnik die zichzelf met benzine had overgoten en in brand had gestoken. Ene Marina Bugaeva maakte toen nog deel uit van de internationale jury. Waarmee geen enkel causaal verbond wordt verondersteld. Er werd uitgebreid aandacht besteed aan een unieke zelfgemaakte vergroter. De bouwer had gedurende een heel jaar zo’n 1.000 uren besteed aan het ontwerpen, bouwen en experimenteren. Met een door Agfa uitgeschreven kleurenfotowedstrijd kon je een 12-daagse bootreis naar Leningrad winnen. Medewerker Frans Stoppelman schrijft een 12 pagina’s lang artikel over fotograaf Hans Dukkers. Een tamelijk excentriek man die zijn Hasselblad camera op van alles richtte. Ook op de Duitse Ingemarie Hellinga, toen het duurste fotomodel ter wereld. Focus maakt gewag van een ‘subsidieregeling voor amateuristische kunstbeoefening’. Het is ongelooflijk dat een fotoclub tegenwoordig hulp kan krijgen van de regering. Dit is een erkenning waarvoor Focus 50 jaar heeft gepleit. Bij de redactie van Focus was plaatst voor een handige doka-laborante, oner meer voor het maken van vergrotingen. Als u kunt typen is dat een sterke aanbeveling. Zaterdags vrij. Hij is er, de boordevol automatische camera! De camera voor mensen die alle ‘gedoe’ van fotograferen haten. De in Amerika voorgestelde Fotron, de eerste elektronische camera ter wereld, kost $ 139,95 en (bijna) alles gaat automatisch. Het idee om een elektronenflitser in een camera in te bouwen en de NC-accu tegelijk te benutten is niet zo gek. Maar een speciale cassette uitsluitend met kleurennegatieffilm? Handelsonderneming Gevaert in Den Haag was ook distributeur voor Nederland van Voigtländer. Het assortiment bestond destijds uit niet minder dan 18 modellen. In maar liefst 8 pagina’s bespreekt de testredacteur van dienst de Rollei-16, een nieuwe ster aan het Mini-firmament. Om tevens antwoord te geven op de vraag ‘heeft de mini-camera bestaansrecht?’. Aan de schrijver werd een paar pagina’s verder door Dick Boer een stemmig In Memoriam gewijd. Een hartverlamming had de man geveld. Boer schreef in april ook ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan van Focus een uitgebreid en uitvoerig geïllustreerd artikel over zijn vader Adriaan Boer, de oprichter van de jubilaris. Voor de Focus-lezers werd op 2 mei van 3-5 uur een receptie ten kantore van de uitgeverij gehouden, Wilhelminalaan 16 in Haarlem. De Miranda F spiegelreflex werd destijds verkocht voor fl 585, – inclusief 50mm f/1,9 objectief en twee zoekers: zowel een prisma- als een lichtkapzoeker. Petri vroeg voor zijn Flex 7 reflex f 530,- maar daarvoor had je dan een camera met een unieke dubbelvatting: zowel Petri’s bajonet als de Praktica vatting. Voor f 35,- kon je er ook nog een tas bij kopen. Van 1-10 maart vond de Leipziger Messe plaats. Met reisbureau Lissone-Lindeman kon je naar deze grote internationale technologiebeurs in de DDR. Dan kon je die muur ook eens van de andere kant bekijken. En nu we het toch over beurzen hebben: fotogroothandel Boas riep de lezers op om naar de Utrechtse voorjaarsbeurs te komen. Die werd van 9-17 maart gehouden en daar kon je dan de Asahi Pentax spiegelreflex eens in handen houden. Wie waren naast Boas nog meer deelnemers aan deze beurs? Nou: Boonen, Borsumij, Braun Electric, Cibaf, Cinepa, Fischel, Focus (50-jaar!), Heynderickx, Holst, Hijmans, Ilford, Kinotechniek, Meijlink, Odin, Reof, Sanders, Stichting Amateurfotografie en Vos. De gloednieuwe Canon Dial 35 halfkleinbeeldcamera maakte er zijn debuut (f 250,- incl. tas en polsriem).  Ferrania presenteert 5 meesterwerken van camerabouw. Althans volgens een advertentie van importeur Hijmans. Toch zijn beide echt al geruime tijd verdwenen. Die kop werd nog ruimschoots overtroffen in een advertentie van Ewa over de Start spiegelreflexcamera. “De ster camera van de ruimte-eeuw. Camera’s uit Rusland met de precisie van een ruimte-raket”. Te koop voor f 298,50 exclusief paraattas (f 27,-). En met een Exakta éénoog-reflex kijk je je ogen uit, volgens importeur Heynderickx. Dan heb je niks meer aan een camera. Leica had het twee miljoenste objectief vervaardigd. Dat was een Summilux 50mm f/1,4 glaswerkje. Het eerste miljoen exemplaren had 27 jaren eerder de fabriek verlaten. “Zeg haar dat ze er lief uitziet”, zo luidde de kop boven een uitgebreid artikel over modelfotografie. Los van het feit dat dit onderwerp in de Focus-kolommen nauwelijks meer aan de orde komt zou zo’n kop, bovendien nog enkele malen herhaald, vandaag vermoedelijk ook niet meer kunnen. Me Too, je weet wel.

Focus was in dit jaar al overgeschakeld op een 14-daagse verschijningsfrequentie. De rubriek ‘Octrooinieuws’ was regelmatig goed voor uitvindingen die nu normaal vinden. Of lachwekkend. In Amerika wordt een octrooi-aanvraag ingediend voor een met behulp van lichtstralen werkende afstandsmeter. De bedoeling is om een los accessoire hiervoor op spiegelreflexcamera’s te bevestigen. Rollei lijkt geïnteresseerd. Veel later zullen autofocus reflexen daadwerkelijk van gereflecteerd licht voor de scherpstelling gebruikmaken. En een Zwitsers octrooi-aanvrage maakt gewag van een apparaatje waarmee alle variabelen van een opname automatisch op film worden vastgelegd. Dat was eerder vertoond maar nieuw is dat hiervoor nu elektronica worden gebruikt. Met uitleg door de redactie die deze vinding een grote toekomst voorspelt. In twee opvolgende nummers wordt uitgebreid aandacht besteed aan leven en werk van George Eastman, de grondlegger van Kodak. Inclusief een foto die nu voor veel ophef zou zorgen: Eastman in 1928 op safari in Afrika met een zojuist door hem neergeschoten olifant. Toen hij zag dat het gedode dier slechts over één slagtand beschikte zou hij gezegd hebben dat dit niet erg was. Hij zou er nog wel één schieten. Er wordt geklaagd dat Focus vaak gevouwen in de brievenbus wordt gestopt. Dit ondanks het feit dat op de adresstrook het verzoek staat: ‘Postbode, wilt u dit mooie tijdschrift niet vouwen?’ Ook de redactie beklaagt zich: er waren teveel goede foto’s ingezonden voor Fotosalon wedstrijd. Dat bleek een grapje. Een lezer geeft een tip om tijdens het projecteren een dia in het donker toch gemakkelijk in een gleufje van de opbergdoos te kunnen plaatsen. Legt u uw kleinkind m/v even uit wat een dia is? De kleinbeeldfilm was nog niet bij alle amateurfotografen ingeburgerd. Dus was zelfs de perforatie van dat filmtype onderwerp voor een artikel. En wist u dat een Praktina FX kleinbeeld slr destijds niet minder dan fl 1.050,- kostte? Dat was voor menigeen een half jaarsalaris. Onder de kop ‘Analyse der platen’ werden de gepubliceerde foto’s uitvoerig besproken. Met ruime aandacht voor de afbeelding op de voorpagina. De foto’s in het binnenwerk waren overigens nog vrijwel uitsluitend in zwartwit. De redactie ontmaskert foto’s van vliegende schotels als gewoon onscherpe opnamen van lampen. En hoopt dat de lezers er niet ingetrapt zijn. Het Amerikaanse leger ontwikkelde een super camera waarmee objecten op zelfs 42 kilometer afstand nog haarscherp konden worden afgebeeld. Met foto’s van de New Yorkse skyline als bewijs. De Adox super z/w films konden dankzij de nieuwe wonder-ontwikkelaar Neodyn in plaats van op hun 14 DIN gevoeligheid zelfs als 19 DIN worden belicht. Met volledige behoud van kwaliteit! In het nieuws uit handel en industrie wordt een bericht geplaatst over een Amerikaanse camera waarmee opnamen in 4×5” gemaakt kunnen worden die na twee minuten zichtbaar zijn maar desgewenst ook weer gewist kunnen worden. De gebruikte – met selenium bedekte – plaat kan dan opnieuw worden belicht. De plaat wordt elektrisch geladen en dan met fijn antracietpoeder bestoven. Die dus desgewenst kan worden weggeveegd. Ook nieuw was de eenvoudige Engelse 3-D Coronet stereo-camera met een opvallende ‘binocular’ zoeker. Oftewel, een zoeker met twee oculairs zoals bij een verrekijker. Adverteerder Animex uit Haarlem roept de lezers op om nog even te wachten met de aankoop van een kleibeeld diaprojector tot men de T.D.C. Headliner heeft gezien. Een revolutionair apparaat dat voor f 275,- verkrijgbaar is. Waar? Geïnteresseerden zouden ook kunnen kiezen voor de Kodaslide projector. Inderdaad, van de aanzienlijk bekendere gele reus. Of voor de Leitz Prado 150, natuurlijk bewezen Duitse kwaliteit. En voor de Focus kalender van 1955 met 27 foto’s is de aanschaf ook gemakkelijker. Die kan de lezer voor fl 3,50 gewoon bij Focus bestellen.

Mede vanwege een enorme papierschaarste legt de Duitse bezetter in 1941 een groot aantal tijdschriften een verschijningsverbod op. Ook Focus mag dat jaar niet meer verschijnen maar weet dat verbod lange tijd handig te omzeilen. Maar Dick Boer mag de redactie niet meer voeren, zijn plaats als hoofdredacteur werd overgenomen door B. ter Horst. Als dank voor zijn werk werd hij na de bevrijding officieel in de redactie opgenomen. Al in 1943 was de schaarste goed merkbaar: de verschijningsfrequentie van Focus was teruggebracht tot 8x per jaar, het formaat was tot A5 verkleind en de omvang bleef tot 12 pagina’s beperkt. Desondanks was het nummer van 4 mei het laatste van dat jaar waardoor er geen jaargang 1944 in de archieven voorkomt. Pas in november 1945 werd de 30^e jaargang voortgezet…

Met enige trots maakt de redactie gewag van het feit dat in Focus afgedrukte foto’s ook in een Japans tijdschrift waardering ontvangen. Minder dan een decennium later zal men daar vermoedelijk toch anders naar gekeken hebben. Men wijst erop dat ook de beste geelfilters verkeerd gebruikt kunnen worden. Met name bij de verlengingsfactoren voor de belichting bij verschillende omstandigheden. Zoals bij sneeuw of in de avonduren. Goed voor twee pagina’s zonder foto’s. Hoe meng en bewaar je magnesiumpoeder? Focus verschaft raad. Lezer N. Stierman feliciteert de redactie met ‘den twintigsten verjaardag’. “Voor een periodiek dat geboren werd en opgroeide in den wellicht meest bewogen tijd van ons geslacht is dit een prestatie die een compliment voor de leiding van dit orgaan inhoudt.” De huidige redactie glundert nu nog. Of weer? Focus lezen is goed, een eigen Focus lezen is beter, een nieuw abonnee werven het beste. Het auteursrecht op deze slagzin werd niet geclaimd. Het afdrukken van complimentjes van lezers werd evenmin geschuwd. “Ik houd eraan u te verzekeren dat Focus steeds mijn geliefdste tijdschrift is. De artikelen zijn belangwekkend en de foto’s prachtig.” Waarna de redactie opriep zulks toch vooral onder de aandacht van andere amateurfotografen te brengen. In de rubriek ‘Ontvangen boeken en drukwerken’ wijst men op de prijscourant van Turkenburg’s Zaadhandel te Bodegraven omdat daar zoo verbazend veel goede reproductie van bloemenfoto’s in voorkomen. Tot de adverteerders behoorde Ed. Liesegang uit Düsseldorf. Het bedrijf, opgericht in 1854, bood voor 183 gulden een uitstekende en betrouwbare Janulus epidiascoop aan. En Foto- en Kinogroothandel J.B. Hijmans vroeg zich per advertentie af of de lezers wisten wat Lactate Opaline was. Om in dezelfde advertentie ook het antwoord te geven. Hint: het maakt melkglas overbodig. Het einde van het blind fotografeeren! De camera der toekomst! Dat waren beloften van de bouwer van de Ihagee Exakta camera uit Dresden. In maart staat de redactie stil bij het overlijden van H.M. de Koningin-Moeder, een Vrouw, een Moeder, een Vorstin. Koningin Emma “liet Hare belangstelling voor de fotografie herhaaldelijk blijken door bezoek aan tentoonstellingen, het bijwonen van voordrachten en het beschikbaar stellen van medailles als bekroningen.” Zonder zichzelf te noemen was hoofdredacteur Adriaan Boer er trots op om “meermalen ten Paleize Soestdijk portretten van Hare Majesteit te mogen maken.” Of de huidige redactie nog immer zo Oranjegezind is? Daarover zijn geen uitlatingen bekend. Naar aanleiding van een foto van den heer J- Voorzanger roept de redactie lezers op foto’s voor ‘foto-puzzles’ in te sturen. Dat zijn foto’s waarvan niet meteen duidelijk is wat het onderwerp is of wat dit voorstelt. Destijds ontving Focus regelmatig post van lezers. Soms lang uitgevallen dankbetuigingen. Zoals een brief met onder meer: “Dertien jaargangen van Focus heb ik in Indië gelezen en ieder nummer was een groet uit Holland. Het bracht veel vergoeding voor wat wij Hollanders hier in Indië missen. Ik wil u daarom, nu met uw mede-redacteur uw zoon Dick, gelukwenschen met het twintigjarig bestaan. Moge u nog lang gespaard blijven, om met uw zoon Dick, het blad tot steeds grootere hoogte op te voeren. Uw dankbare abonné, C.J. v. M.” Er werd ruim aandacht besteed aan de overgang van de Scheiner-gradatie naar het DIN-systeem om de filmgevoeligheid mee aan te duiden. Iedere drie DIN-graden meer betekent een verdubbeling van de gevoeligheid. Dus een plaat van 10/10 DIN is 2x zo gevoelig als een plaat van 7/10 DIN. Filmfabrikant Perutz hield het nog bij de Scheiner-aanduidingen blijkens haar advertentie voor Peromnia films met een gevoeligheid van 26 graden Scheiner. Waarmee de fotograaf zelfs zonder geelfilter wolkenluchten in natuurlijke tinten kon weergeven. Voor het fotonieuws moest men toen nog niet naar de Keulse Photokina maar naar de Leipziger Messe. Ook toen al keek de redactie daar rond en noteerde ijverig de primeurs. In de stand van Voigtländer bewonderde men de prachtige Superb met het voortreffelijke Heliar objectief. Nu goed voor een leuk zakcentje. En de redactie voorzag de lezers ook van ‘tips voor trips’ maar noemde zulks bijv. ‘Tochten voor Landschapsfotografie’. Volgens een advertentie van de toenmalige hoofdvertegenwoordiger in Nederland was de Leica ‘de beste camera ooit gemaakt’. Voor f 1,15 kon men bij Focus het boekje ‘Foto-Humor’ aanschaffen, bij onze oosterburen uitgegeven door Dr. Heering Verlag. Wij, Hollanders, zijn niet zoo heel erg geestig maar kunnen een grappige foto op zijn tijd toch zeker waarderen. Niet geheel duidelijk is of dit een positieve recensie van de Focus-redactie is…

Of het iets met de ‘roaring twenties’ te maken heeft is niet meteen duidelijk maar Focus schrijft een prijsvraag uit met als onderwerp ‘Busteportretten met groote Koppen’. Nadere lezing verschaft opheldering: het is een fotowedstrijd met portretten tot maximaal het torso. En bezuinigingen deden ook toen al opgang met tips om op rolfilm geen 9x12cm opnamen te maken maar 6×9 cm. Verkleining van het formaat levert een fikse besparing op maar het vereist enige zelfwerkzaamheid. En versleten grammofoonnaalden zijn prima te gebruiken om foto’s mee op te prikken. In Den Haag opent de bekende Hollandsche camerafabriek Ihagee Kamerawerk te Dresden een eigen vestiging. Directeur wordt de heer K. Heynderick die de fabriek voordien ook al vertegenwoordigde. Onder de merknaam Merkur vervaardigt de Deense fabrikant Carl Poulsen & Zn (de eenigste fotopapierfabriek in Scandinavië) allerlei fotopapieren. Volgens de importeur voor Nederland en Koloniën Ihagee Camerafabriek – jawel, diezelfde – ‘iets bijzonders voor een gewonen prijs’. Het Nederlandsch Olympisch Comité zamelt gelden in voor een waardige vertegenwoordiging van ons land op de Olympische Spelen van dat jaar in Parijs. In de Utrechtse Jaarbeurs wordt daartoe een expositie van sportfoto’s georganiseerd. En Focus zegt een aantal plaquettes toe als prijzen voor de beste inzendingen. Focus wordt zelfs al in Engeland gelezen blijkens een brief uit dat land gericht aan Adrian Peasant in Flowervalley. Toen wist de PTT daar nog wel weg mee. Kapotte camera’s konden nu eindelijk ook in ‘ons’ Indië worden gerepareerd. In Soerabaja opent een reparateur zijn deuren. Tot dan toe moesten camera’s voor herstel naar Europa worden gezonden. De firmanaam C.A.P.I. Ivens & Co. wordt verkort tot CAPI. Fotografie was kennelijk nog geen kunst. Zelfs voor Focus niet. Het blad bood reproducties aan van een tekening van Rembrandt: voor slechts 10 gulden, een ‘prachtig geschenk voor kunstliefhebbers’. Fotografie kan ook gevaarlijk zijn: wie dampen van zwavel-ammonium inademt kan daarvan scharlakenkoorts krijgen. Althans volgens een citaat uit de Britse Daily Telegraph. Op de vraag van een lezer of de Focus-redactie geen concurrentie vreesde van de in opkomst zijnde radio antwoordde men onbevreesd: “geen nood, radio is weliswaar heel mooi doch de fotografie wint het’. Die stelling werd met tal van argumenten gestaafd. In de advertentierubriek ‘Te Koop Gevraagd’ wil iemand een in goeden staat verkeerende Heerenfiets ruilen voor een 9×12 camera, liefst met Xenar objectief. En de gedachte dat onze landgenoot A.D. Loman in 1889 de uitvinder van de reflexcamera is wordt door de Focusredactie ontzenuwd. In Groot-Brittannië werd daarop al in 1861 patent aangevraagd. Voor een foto-expositie in Arnhem zond Henri Berssenbrugge niet minder dan 63 werken in. Deze bestonden echter in meerderheid uit ‘fotografieken’, een techniek waarvan fotografie slechts een onderdeel vormt. Dat leidt tot een fikse polemiek. Is dit fotografie? Als het antwoord bevestigend is dan is de fotografie volgens de Focus-redactie op een ‘dood spoor’ beland.

Verschijning 1^e Focus (januari). Oprichter Adriaan Boer wordt eerste hoofdredacteur. Diens credo is: “dit blad legt zich toe op de verbreeding der kennis van de fotografie vanaf hare eenvoudigste tot hare hoogste uitingen en heeft tot einddoel de bevordering der kunstfotografie over het geheele Nederlandsche taalgebied”. In de redactionele kolommen werd in de eerste nummers nog een polemiek uitgevochten tussen Boer en zijn vorige werkgever, de uitgever van Lux. Focus is zó succesvol dat de redactie de abonnees vraagt om gelezen nummers terug te sturen zodat deze aan andere geïnteresseerde lezers kunnen worden toegezonden. Sommige lezers van het eerste uur willen eigen foto’s ruilen voor een gemist nummer. Meylinks Fotohandel stuurt de redactie ter beproeving een compacte padvinder 6×9 camera toe. De camera was destijds speciaal voor de jeugd bedoeld en kostte ‘slechts’ 10 gulden. De redactie wijst met name de hh. Fotohandelaren op de verschijning van een nieuwe camerafabriek: de Ihagee Kamera Werke in Dresden. Ondanks de Duitse naam toch een Nederlandse onderneming van Johan Steenbergen. Men hoopt op steun voor deze ‘Hollandsche Fabriek’. Onder het mom ‘geld stinkt niet’ is Adriaan Boer niet vies van het accepteren van niet-fotografische advertenties. Zoals van Pumex zeep en in blik verpakte reiszeep. En speciaal ten behoeve van fotografen Colgate’s Mechanics Soappaste. Bij Perry & Co. Konden voornoemde padvinders terecht voor speciale padvinderstenten. Voor 15 gulden; voor 3 gulden meer kon een exemplaar ‘speciaal voor fietstransport’ worden aangeschaft. De Autographs Kodak camera bood een zelfs nu nog ongekende mogelijkheid: door een klepje te openen kon de fotograaf met een potlood van datum, tijd of titel voorzien. Na ontwikkeling was de geschreven tekst op het negatief tussen de beelden te zien. En het blad ‘Nieuw Vrouwenleven’ adverteert in Focus voor haar maartnummer met als hoofdartikel ‘Betere Dienstboden’. Per advertentie biedt de fotohandel Ivens & Co., met vestigingen in Amsterdam, Nijmegen, Groningen en Den Haag, kosteloos een 17-tal wenken voor fotografische werkplaatsen aan. Soms volledig achterhaald maar soms ook vandaag nog toepasselijk. Zoals nummer 15: “Wijt nooit mislukkingen aan het materiaal, alvorens er zeker van te zijn, dat het niet aan de behandeling ligt.” Tot de eerste fotografen waarvan werk wordt afgedrukt behoren onder meer Bernard F. Eilers en Henri Berssenbrugge. Gevaert adverteert met als opzienbarende nieuwigheid het verbeterde Artos gaslicht-papier. Monsters zijn op aanvraag verkrijgbaar op het adres Oude God bij Antwerpen. Dat Nederland nog een koloniale mogendheid is blijkt onder meer uit de vraag van een lezer ‘welk afdrukpapier het meest geschikt en het meest houdbaar in de tropen’. Bromide papieren, volgens de redactie. En diezelfde lezer las met bijzonder veel genoegen een warm pleidooi voor de stereoscopische fotografie waarbij niet minder dan 7 verschillende stereocamera’s genoteerd waren. Geen nuttiger en aardiger St. Nicolaasgeschenk dan fotografie-toestellen, uitrustingen of tooverlantaarns. Althans volgens een advertentie van de firma W.H. Brandsma, tevens camera-fabriek en reparatie-inrichting. Dat Focus ook toen al een praktisch blad was blijkt uit de maandelijkse richtlijn voor belichtingstijden voor die maand, bedoeld voor de meest gangbare onderwerpen. Zoals weilanden met weinig vee of portretten in de open lucht. Telkens bij diafragma f/8. Focus was ook succesvol: al na 1,5 jaar zoekt Adriaan Boer een ‘beschaafd jongmensch, bekend met fotografische werkzaamheden’ om met hem samen te werken.

Focus op Focus – een uitgebreide geschiedenis – Focus Magazine