Factory Photobooks – tentstokken van onze herinnering

0
spread uit boek

Bart Sorgedrager is, naast fotograaf, al meer dan veertig jaar een verzamelaar van boeken over bedrijfsfotografie. Een selectie uit zijn verzameling bundelt hij met zijn eigen oeuvre in één verzameld werk: Factory Photobooks. Met dit boek neemt hij afscheid van een genre, dat door de geschiedenis heen langzaamaan verdwenen is.

Barts interesse voor fabrieksfotografie komt niet zomaar ergens vandaan, het zit in zijn bloed. Zijn vader en opa, beiden huisarts, fotografeerden in hun vrije tijd ijzergieterijen. Zijn opa deed dat bij scheepswerf De Schelde in Vlissingen, zijn vader in de DRU in Ulft, in de Achterhoek – waar Bart opgroeide. “Ik vind het ongelofelijk interessant om te zien hoe we dingen maken”, aldus Bart.

factorut photobooks bedrijfsfoto

Fotograaf: Germaine Krull (attributed to), Tekst: G. Lenotre, Paul Reboux, Marcel Prevost, Pierre Mac-Orlan, Uitgever “SOC” Société Générale de Fonderie, 1931, 32 x 24,5 cm, 90 pagina’s.

Vertrekkende fabrieken

Met zijn eerste bedrijfsboek, IJzer aan de Oude IJssel (1988), over de ijzergieterijen aan het riviertje de Oude IJssel, begon zijn carrière in fabrieksfotografie. Toen vanaf de jaren zestig steeds meer fabrieken Nederland verlieten, maakte Bart hierover een reeks van twaalf boeken: Nederland, een land van fabrieken zonder schoorstenen. “Als ik in de krant lees dat een fabriek sluit en de productie verhuist naar elders, vaak naar de lageloonlanden, dan neem ik contact met ze op. Ik vraag hen dan: ‘Goh, kunnen we misschien een afscheidsfotoboek voor de werknemers maken, een boek dat ze op hun laatste werkdag aangeboden krijgen als blijk van dank en waardering?’ Schrijver Gerrit Krol zei ooit: ‘Foto’s zijn de tentstokken van onze herinnering’. Ik bied hen met mijn boeken tentstokken aan, waarmee betrokkenen hun herinneringen, aan de fabriek, in hun eigen hoofd kunnen opzetten. Men waardeert dat.”

Alleen de medewerkers, gepensioneerden, aandeelhouders en andere relaties van de fabriek krijgen een boek. “De mensen die zo’n boek krijgen, zijn eraan gehecht en verkopen het niet”, aldus Sorgedrager. Hierdoor zijn de boeken dus moeilijk te vinden en dat betekent dat ze erg veel geld waard kunnen worden. Een voorbeeld hiervan is Mensenstroom uit 1997. Het was het eerste boek van de reeks die hij maakte, en gaat over de kerncentrale in Dodewaard. Toen fotografen Martin Parr en Gerry Badger Mensenstroom opnamen in Volume II van hun driedelige serie The Photobook, A History, schoot de waarde in één klap naar tweeduizend euro.
Iedereen in de fotoboekenwereld wist nu wie Bart Sorgedrager is.

Établissements Edgar Brandt | Fotograaf: waarschijnlijk Francois Delfkabels | Fotograaf: Piet Zwart, Ontwerp: Piet Zwart,
Harand, Uitgever: Établissements Edgar Brandt 1937, 24,5 x 24,5 cm, Uitgever : Nederlandse kabelfabriek 1933, 21,7 x 15,8 cm, 58 pagina’s. 68 pagina’s.

Factory Photobooks

Factory Photobooks telt meer dan 220 fotografische publicaties, waarvan de meeste uit Barts eigen verzameling komen. Het selecteren van de boeken viel hem zwaar; hij moest uit bijna 1200 boeken kiezen. “Het is een beetje alsof je aan je moeder vraagt wie het liefste kind is”, legt hij uit. Het boek is Engelstalig en telt ruim 500 pagina’s. Martin Parr schreef het voorwoord. De boeken brengen samen bijna een hele eeuw fabrieksindustrie in beeld en dat gebeurt in chronologische volgorde. Bart koos de publicaties aan de hand van de hoofdstukindeling. Factory Photobooks begint met ijzer en staal – het oudste boek is van de Duitse wapenfabrikant Gruson en dateert uit 1890. Het meest recente fabrieksfotoboek is Cray at Chippewa Falls, uit 1987; over een computerfabrikant in de Verenigde Staten. Het is gefotografeerd door Lee Friedlander. Veel beroemde fotografen hebben ook in opdracht fabrieksfotoboeken gemaakt.

Kwartet Panter sigarenfabrieken | Uitgever: H. & J. van Schuppen B.V. Veenendaal, Holland, 1970s, 36 kaarten, Afmeting: 10,2 x 6,7 cm.

Vormgeving

Niet alleen de fotografen zijn belangrijk voor Bart, ook de vormgevers krijgen aandacht in Factory Photobooks. Op grafisch gebied was er in die tijd al ontzettend veel mogelijk. “Tijdens mijn zoektocht zag ik vaak dat ‘nieuwe’ ideeën van hedendaagse vormgevers al in de jaren dertig bedacht zijn. Halve pagina’s, uit-klappers, noem het maar op. Ik vind het heel leuk om te laten zien dat er toen al veel mooie dingen werden gemaakt. De vormgevers waren heel creatief: kaartspellen, stereoplaatjes, View-Masters en zelfs fotoboeken gedrukt op bijbelpapier, het komt allemaal voor in het fabrieksfotoboeken-genre. Vaak waren er geen financiële beperkingen om deze boeken te produceren en sommige exemplaren zijn echte kunstwerken.”

De Duitse fotograaf, uitgever en vormgever Willi Roerts was zo’n maker van indrukwekkende fotoboeken. Volgens Bart is deze alleskunner een ontdekking van hemzelf. Roerts maakte onder meer boeken voor grote Duitse bedrijven als de Westfälische Stahlwerke (1910) en Mannesmann (1912). Kenmerkend voor Roerts is, dat hij als een van de eersten een extra drukgang met rode inkt aan de zwart-witfoto’s toevoegde, om de hitte van het gesmolten ijzer te accentueren.

pagina uit boek

Westfälische Stahlwerke Bochum | Fotograaf: Willi Roerts, Ontwerp: Willi Roerts, Uitgever: Willi Roerts, Hannover, 1910, 30 x 31 cm, 140 pagina’s.

Fabriekspaté

Het genre fabrieksfotografie past heel goed in de tijdgeest van de negentiende eeuw. “Fotografie is een kind van de industriële revolutie. Fabrikanten zagen al heel vroeg in dat fotografie belangrijk was om het vertrouwen van de mensen te winnen; die mensen waren hard nodig, als arbeider én als consument. Fabrieken werden in die beginperiode met wantrouwen bekeken.
Met name in de voedselindustrie was het van groot belang om te laten zien hoe producten gemaakt werden. Als je altijd je eigen paté hebt gemaakt en er komt een fabriek die dat proces overneemt, roept dat vragen op die een fotoboek kan beantwoorden.”

In de jaren zestig draagt een aantal ontwikkelingen eraan bij dat het fabrieksfotoboeken-genre geleidelijk aan verdwijnt. “De klant wilde niet meer zien hóe de auto gemaakt werd; hij associeerde zich liever met de (sexy) uitstraling, het imago van de auto. Fabrikanten bevestigden dat verlangen maar al te graag door folders te produceren met mooie vrouwen op de motorkap.” Bovendien loopt twintig jaar na de Tweede Wereldoorlog de periode van wederopbouw ten einde. Het kantoorwerk wordt inmiddels belangrijker gevonden dan de fysieke arbeid, die daalt in aanzien. Daarnaast wordt een rokende schoorsteen, voorheen symbool van vooruitgang en welvaart, steeds meer gezien als een teken van vervuiling. Ook het amusement verandert: de televisie heeft zijn intrede gedaan in de Nederlandse huiskamer. Mensen hoeven niet meer naar statische plaatjes in boeken te kijken, op de televisie kunnen ze bewegende beelden zien.

Meijer Pers uit Wormerveer was een belangrijke uitgever van naoorlogse fabrieksfotoboeken. Was er een jubileum? Meijer Pers wist wel raad. Met een team van GKf-leden, bestaande uit fotografen, vormgevers, tekstschrijvers, illustratoren en een drukker boden zij zich bij de jubilaris aan en verzorgden de publicatie van begin tot eind. Ze hadden er zelfs een speciale afdeling voor opgericht: Meijer’s Industrial Publishing House. Maar begin jaren zestig vraagt het Amerikaanse blad Life aan Meijer om het Life Platen Kookboek voor Albert Heijn te drukken. De enorme oplage van dit kookboek stond in geen verhouding tot die van de fabrieksfotoboeken en voor Meijer was de keuze snel gemaakt. Sindsdien focust Meijer zich meer en meer op de zogenaamde incentives, zoals het AH kookboek, want die waren veel lucratiever. Met als gevolg dat de fabrieksfotograaf zelf op zoek moet naar opdrachtgevers.


Brouwerij D’Oranjeboom
Fotograaf: Daan Helfferich, Ontwerp: Studio
Maraboe, Uitgever: Brouwerij D’Oranjeboom N.V.,
1934, 23 x 17 cm, 28 pagina’s.

Afscheid van een genre

Barts fabrieksfotoboeken doen denken aan de boeken en werkwijze van Meijer Pers. Groot verschil is, dat zijn boeken geen wervende doelstelling hebben voor klanten en arbeiders, maar juist een fabriekssluiting markeren. Met het verdwijnen van de maakindustrie uit ons land is dit fotografische genre langzaam maar zeker uitgestorven. “Dit is tevens de reden dat ik met Factory Photobooks afscheid neem van het genre fabrieksfotografie.”
Voor Bart was dit het moeilijkste project dat hij ooit gedaan heeft. Maar nu is er toch echt een eind aan gefabriceerd. In november verscheen het boek bij nai010 uitgevers en werd het gepresenteerd op Paris Photo.

Ook het Rijksmuseum is overtuigd van de waarde en heeft Barts complete verzameling aangekocht. “Niemand in de wereld heeft zo’n collectie”, licht hij toe. Een selectie uit deze bijzondere verzameling zal in het museum worden tentoongesteld.

Tijdens het maken van Factory Photobooks kwam Bart tot een inspirerende conclusie: “Je moet de tijd waarin je leeft documenteren, want die gaat heel snel voorbij, zonder dat je het je realiseert. Dat is onze opdracht, vind ik.”

boek cover

Factory Photobooks
Nai010 uitgevers | € 69,95 | ISBN 9789056628703
Vanaf 13 november is in een kleine tentoonstelling in het Rijksmuseum een aantal vitrines met Barts boeken te zien.
nai010.com

Lees hier meer over fotografiehistorie

Dit artikel is eerder verschenen in Focus 11-2023

Het boek Factory Photobooks heeft in december 2023 zowel in de Volkskrant als in de NRC een plaats gekregen in de top 10 van beste fotoboeken van het jaar!

LAAT EEN REACTIE ACHTER

Geef je reactie!
Schrijf hier je naam