Het lijkt bij fotografie altijd te gaan over steeds meer en steeds beter. Dat is op zich niet verkeerd, maar soms wil je wel eens juist de andere kant op. Een Lomography 110 cameraatje is dan een optie. Een supersimpele analoge camera voor een heel klein opnameformaat. Lees vooral verder, want Focus mag er een weggeven!
De rol van het formaat
Tijdens de eerste jaren van de fotografie was het niet mogelijk om een foto groter te maken dan het formaat waarop de opname was gemaakt, zelfs niet bij de systemen die gebruik maakten van een negatief. Wilde je een grote afdruk, dan had je een even groot negatief nodig. Dat veranderde met de komst van de vergroter. Hierdoor ontstond ook de mogelijkheid om kleinere negatieven te gebruiken. Dus gingen we van grote glasplaten en vlakfilm naar rolfilm en vervolgens naar kleinbeeld en zelfs halfkleinbeeld en uiteindelijk nog kleiner.
Vervolgens kwam er bij elke keuze voor een kleiner formaat de discussie op gang over de mindere kwaliteit; het gemak werd wel groter, maar de kwaliteit werd voor veel mensen toch te laag. Een bezwaar dat ook het APS-formaat achtervolgde dat ten onder ging omdat de digitale fotografie opkwam met nog meer gemak en mogelijkheden. Eén van die heel kleine formaten is het 110-systeem van Lomography, dat gebruik maakt van 16 mm film, ongeveer zoals kleinbeeld de 35 mm bioscoopfilm gebruikte. Verder zit de film in een cassette waar zowel het ongebruikte als het gebruikte deel in worden opgesloten, alleen het stukje dat gebruikt moet worden is zichtbaar. Je verliest dus maar één opname als je wisselt naar een ander filmtype.
De sluiter
Bij die eerste camera’s, met een enkele plaat of negatief voor die ene foto, was het spannen van de sluiter een aparte handeling die het mogelijk maakte om een plaat vaker te belichten, wat dan wel een bewuste handeling was. Met het verschijnen van camera’s die film gebruikten, waarmee je meerdere opnames achter elkaar kon maken, was het eerst heel gemakkelijk om de tel kwijt te raken; was de film nu getransporteerd of niet? Bij de meeste camera’s werd al snel een aanpassing gemaakt waardoor de beide handelingen, filmtransport en sluiter spannen, aan elkaar gekoppeld waren.
De volgende stap was om het voor de liefhebbers toch weer mogelijk te maken beide zaken te scheiden, om dus juist dubbel belichtingen mogelijk te maken, niet als ongelukje maar als middel voor een gecontroleerd of juist chaotisch creatief gebruik van de camera. Omdat de Lomography camera’s zeker ook bedoeld zijn voor die vrolijke chaotische creativiteit, bevat ook de 110 een schuifje om na een opname wel de sluiter te kunnen spannen terwijl de film niet transporteert. Het maken van dubbelopnames, zonder al teveel controle over het eindresultaat, is typisch iets voor analoge fotografie. De digitale camera’s, waarbij het lijkt of je een dubbelopname maakt, doen dat door twee aparte opnames achteraf te combineren. Dit kun je ook, met volledige controle over het eindresultaat, in een fotobewerkingsprogramma uitvoeren.
Eenvoud
De Lomomatic 110 camera’s zijn, zoals gebruikelijk bij de producten van dat merk, behoorlijk eenvoudig. Er zijn maar een paar instellingen; je kunt vier keuzes maken voor de scherpstelling en ondanks het kleine opnameformaat en de daarbij te verwachten grote scherptediepte moet je dat echt wel instellen, want het effect is wel degelijk te zien in de gemaakte opnames. Er zijn ook twee keuzes voor het diafragma die hier dag en nacht heten: F5.6 en F2.8. Voor de ISOwaarde moet je kiezen uit de drie opties: 100, 200, 400. De belichting verloopt daarna automatisch doordat de camera een sluitertijd kiest die is afgestemd op de hoeveelheid licht met een bereik van 1/250e tot 30 seconden. Het transporteren van de film werkt door de camera in te duwen en weer uit te trekken en alleen in die laatste stand kun je een opname maken. De ontspanknop werkt niet zo lekker, je hoort eerst een geluid, wat niet betekent dat de foto gemaakt wordt. Dat gebeurt pas als je verder drukt, een weinig subtiele handeling dus. Als je geen foto gemaakt hebt, voel je dat omdat de camera dan gemakkelijker dicht gaat, het transporteren van de film kost wat meer kracht.
Dubbelopnames
Er zit een klein schuifje op de camera om het filmtransport éénmalig uit te schakelen, zodat alleen de sluiter wordt gespannen en je dubbelopnames kunt maken. Dat kan eigenlijk alleen goed bij films met een lagere gevoeligheid, want bij dubbel belichten moet de belichting voor beide opnames gehalveerd worden. Dus zet je de ISO instelling op 200 in plaats van 100 voor twee opnames op het zelfde stukje film, en zelfs op 400 voor vier opnames. Er zijn zelfs mensen die de hele film terugspoelen om alles dubbel te belichten waardoor je een onvoorspelbare wisselwerking krijgt tussen beide belichtingen. Omdat de film maar één perforatie per negatief heeft passen de opnames wel keurig op het zelfde stukje film. Mijn ervaring was dat de eerste en laatste opname soms wat afwijken qua hun positionering in de camera.
Ontwikkelen
Je moet even zoeken naar een plek waar ze 110-films nog ontwikkelen, terwijl het scannen om er digitale bestandjes en afdrukjes van te krijgen op nog minder plekken kan. Er zijn ontwikkelspiralen te koop, ik kocht er één bij een Duits bedrijfje: ausgeknipst.de, waar ze als 3D print worden gemaakt. Bij mijn ontwikkeltank paste die spiraal niet rond de centrale buis, dus die heb ik er zelf bijgemaakt. Ik heb de Orca- 110 B&W, ISO 100 zwart-witfilm van Lomography gebruikt. Mijn standaardontwikkeling in HC-110 met 1:30 verdunning en 7,5 minuut ontwikkeltijd leverde te ver ontwikkelde resultaten op. De tweede poging met 1:40 verdunning zag er al beter uit, ik denk dat ik de 1:50 verdunning nog maar eens moet uitproberen, want de negatieven mogen nog wel wat dunner. Reproduceren doe ik met de Olympus PEN, micro4/3 en een macro-objectief. Dan blijken de negatieven nog steeds kleiner dan de sensor, maar de scherpte is ook nu al goed genoeg.
Is het iets?
De Lomomatic 110 is zeker niet iets voor iedereen die met fotografie bezig is. Al helemaal niet als je er alleen maar heel serieus mee bezig wilt of kunt zijn. Ik denk dat het alleen leuk is als je wilt experimenteren met de grens tussen scherpte en verbeelding. Zeker in contrast met de huidige, steeds hoger wordende, scherpte van de moderne digitale camera’s, kan het maken van foto’s, waarbij je echt niet kunt uitgaan van al te veel herkenbare details, je in elk geval weer eens op een andere manier naar foto’s laten kijken. En het is een klein ding dus makkelijk mee te nemen.
Focus mag één Lomomatic 110 Golden Gate camera weggeven!
Stuur een foto in met een dubbele belichting (analoog of digitaal). Hoe en wat, daar ben je helemaal vrij in. De leukste, origineelste inzending wordt beloond. Stuur je foto uiterlijk 31 juli 2025 naar [email protected] en wie weet word jij de gelukkige winnaar!
Dit artikel komt uit Focus #3 2025, bestel het nummer hier.
