Dit jaar overleed de Braziliaanse fotograaf Sebastião Salgado. Hij laat een indrukwekkend en belangrijk oeuvre na. In 2024 mocht ik hem van heel dichtbij meemaken tijdens de Sony World Photography Awards waar hij aanwezig was om de Outstanding Contribution to Photography Award in ontvangst te nemen. Hij was ontzettend aardig en innemend en enorm gepassioneerd. Ik was onder de indruk van zijn persoonlijkheid. Ik hoop dat zijn foto’s gezien zullen blijven worden.
Bijgaand artikel is een bewerking van een eerder gepubliceerd artikel in Focus 2-2024 in de reeks Iconen in de fotografie, want in dat rijtje hoort Salgado zeker thuis.
Bekijk de foto’s en het korte filmpje onderaan dit artikel.
Roos Schouw – uitgever/hoofdredacteur
Icoon in de fotografie: Sebastião Salgado
Sebastião Salgado heeft internationale faam verworven met zijn opmerkelijke zwart-witcomposities die hij in zijn carrière van meer dan vijftig jaar heeft gemaakt.
Zijn werk varieert tussen aangrijpende portretten van inheemse gemeenschappen en industriële arbeiders tot overzichten van migratie en opvallende panorama’s van de natuurlijke wereld. In 2024 ontving hij de Outstanding Contribution to Photography Award bij de Sony World Photography Awards 2024.
De Sony World Photography Awards (SWPA) is een van de belangrijke internationale fotowedstrijden en wordt georganiseerd door de World Photography Organisation. De awards, die in 2024 voor de zeventiende keer werden uitgereikt, zijn een wereldwijde stem voor fotografie en bieden een vitaal inzicht in de hedendaagse fotografie.
Zowel gevestigde als talentvolle fotografen kunnen meedoen. SWPA bestaat uit vier hoofdonderdelen: Professional, Open, Student en Youth. De winnende beelden en beelden van fotografen op de shortlist waren te zien als onderdeel van de jaarlijkse Sony World Photography Awards 2024 tentoonstelling in Somerset House, Londen. De tentoonstelling reisde daarna door naar andere locaties.
Naast de vier hoofdcategorieën kiest SWPA ook jaarlijks de Outstanding Contribution to Photography Award. Deze award eert een persoon of groep mensen die een belangrijke impact heeft gehad op het fotografiemedium.
In 2024 was de eer aan de veelgeprezen Braziliaanse fotograaf Sebastião Salgado.
Als zeventiende ontvanger voegt Sebastião Salgado zich bij een voorname lijst van iconische namen, waaronder William Klein (2012), William Eggleston (2013), Elliott Erwitt (2015), Martin Parr (2017), Candida Höfer (2018), Graciela Iturbide (2021), Edward Burtynsky (2022) en Rinko Kawauchi (2023).
Sebastião Salgado werd geboren in 1944 in Aimorés, Brazilië. Hij werkte als econoom totdat hij in 1973 in Parijs begon aan een fulltime carrière in de fotografie. Hij ging werken voor de toonaangevende fotoagentschappen Sygma, Gamma en als laatste Magnum Photos, waar hij van 1979 tot 1994 lid van was. Hierna richtte hij samen met zijn vrouw zijn eigen persagentschap Amazonas Images op. Zijn fotografiestijl is diepgeworteld in zijn erfgoed: zijn jeugd op het platteland van Brazilië, omringd door de natuur en de open hemel. Het was hier dat zijn benadering van licht, contrast en proportionaliteit werd gevormd. In de jaren tachtig en negentig reisde Sebastião Salgado de wereld rond om zijn projecten uit te voeren en produceerde hij een aantal veelgeprezen series die vandaag de dag nog steeds de beeldcultuur beïnvloeden. Een aantal van de projecten zijn in de tentoonstelling van de Sony World Photography Awards te zien.
Zoals Gold (1986) over de barre werkomstandigheden op de steile heuvels van de goudmijn Serra Pelada in Noord-Brazilië en Workers (1993) onderzoekt de uitdagingen en eisen van zware handenarbeid in de olie-, bouw-, landbouw- en mijnindustrie. Ook zijn foto’s te zien uit de serie Migrations (2000), een langlopend project over de wereldwijde verplaatsing van mensen in een context van economische migratie en gedwongen verplaatsing. Nadat hij halverwege de jaren negentig getuige was van de gruwelijkheden van het conflict in Congo en Rwanda, keerde Salgado zich een tijdlang van de fotografie af om zich op ecologisch werk te richten.
Samen met zijn vrouw Lélia richtte hij Instituto Terra op, een initiatief voor herbebossing en het herstel van de biodiversiteit in het Braziliaanse Atlantische woud. Toen hij zag hoe de natuur de wonderbaarlijke capaciteit heeft zich te vernieuwen, werd Salgado geïnspireerd om weer te gaan fotograferen en wijdde hij zich aan twee grote oeuvres die ook te zien zijn in Londen. Genesis (2011) wordt wel als Salgado’s magnum opus gezien, hij werkte er vanaf 2004 aan en maakte er meer dan dertig reizen naar meer dan veertig landen voor, waarin hij afgelegen en opmerkelijke uithoeken van onze aarde verkende.
Hij toont de natuur, dieren en ook de levens van inheemse gemeenschappen in geïsoleerde regio’s, die leven volgens de traditie en cultuur van hun voorouders. Genesis laat niet alleen adembenemende schoonheid van onze wereld zien, maar ook de veerkracht van mens en natuur.
Voor Amazônia (2019) reisde hij zes jaar lang door het Braziliaanse Amazonegebied en fotografeerde er het regenwoud, de rivieren, de bergen en de inheemse gemeenschappen die er wonen. Het belicht de ongeëvenaarde schoonheid, maar tegelijkertijd werpt het ook licht op de bedreigingen waarmee dit gebied wordt geconfronteerd.
Frits Gierstberg over Sebastião Salgado
Frits Gierstberg is kunsthistoricus en criticus. Hij was curator bij het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam. In de jaren negentig bracht hij de tentoonstelling Workers van Sebastião Salgado naar Rotterdam. In 2017 was hier ook de reizende tentoonstelling Genesis te zien.
“Het is een hele rustige, vriendelijke man, bescheiden zou je bijna zeggen. Het is iemand die zijn eigen weg gaat. Zo besloot hij in 1994 weg te gaan bij Magnum Photos, daar zouden niet veel fotografen voor kiezen.
Je ziet hem altijd samen met zijn vrouw, Lélia Wanick Salgado, met wie hij al zo’n zestig jaar getrouwd is. Het is belangrijk om haar ook te noemen, want ze werken altijd samen. Ze vormen eigenlijk een duo. Het is denk ik vooral zijn stijl die Salgado zo goed maakt. Zijn manier van fotograferen is erg geworteld in de stijl van Henri Cartier-Bresson, het beslissende moment, het zijn bijzondere composities die hecht in elkaar zitten. Je kunt zijn foto’s altijd symbolisch lezen. Dat is wel typerend voor zijn werk en bijzonder. Hij weet een sfeer te scheppen waarbij je het onderwerp ziet en die specifieke situatie, maar zijn foto’s overstijgen dat ook, tegelijkertijd. Ze gaan ook altijd in het algemeen over het bestaan en de mensheid, of de zwaarte van het bestaan en het lijden van de mensen, dat speelt altijd door elkaar bij hem.
Voor mij is die dubbele laag in het werk bijzonder. In de serie Gold toont hij de openlucht goudmijn Serra Pelada in Brazilië, waar duizenden mensen onder erbarmelijke omstandigheden werkten. Die beelden toonden je iets wat je nog nooit eerder gezien had, dat gold tenminste voor mij.
Een beroemd beeld toont een eindeloze stroom mannen die de heuvels opklauteren, zakken grond omhoog sjouwend, omdat er mogelijk een klompje goud in zit. Dat is een typische Salgado-foto met twee kanten.
Aan de ene kant toont hij de verschrikking van zo’n plek en de omstandigheden waaronder die mensen daar moeten werken.
Aan de andere kant maken de beelden ook enorme indruk op je, de concurrentie onderling en het zware werk. Er is ook de symbolische betekenis de mens die zwoegt in de aarde om te kunnen overleven, en ook die enorme aanpassing van de aarde.
Salgado is altijd in zwart-wit blijven werken, ook in de jaren negentig toen veel fotografen kleur gingen proberen.
Zijn contrastrijke beelden zijn technisch perfect uitgevoerd, qua belichting en de vele grijstonen tussen het zwart en het wit. In een interview in The Guardian van afgelopen februari zegt hij te willen stoppen met fotograferen. Of hij dat echt gaat doen, is de vraag. Fotografen zeggen dat wel vaker en dan komt er opeens weer een boek uit. Ik weet niet of hij de laatste jaren nog veel heeft gefotografeerd, hij is vooral bezig met de herbeplanting van het oerwoud in Brazilië. Samen met zijn vrouw Lélia heeft hij in 1998 Instituto Terra opgericht, dat zich inzet voor het herstel van het Atlantische Woud in Brazilië. Natuur en het leven op aarde is voor hem heel belangrijk, daar is hij heel erg mee begaan. Dat zie je ook aan het Genesis-project, waar hij jarenlang aan gewerkt heeft om de schoonheid van het landschap, de diversiteit van planten en dieren, maar ook de kwetsbaarheid van de aarde te laten zien. Het is een soort ode aan de aarde. Dat is ook typisch voor hem om zo’n enorm project op zijn schouders te nemen en ook om een onderwerp te laten zien op een moment dat het aan het verschuiven en aan het veranderen is.
In de loop van de jaren tachtig begon de rol van fotojournalistiek en documentairefotografie te veranderen en ook hoe er door het publiek naar gekeken wordt. Er kwam toen ook kritiek op zijn werk, omdat het zo esthetisch was. Dat hij eigenlijk te mooie beelden maakte van armoede en ellende.
Kun je betrokken zijn en er tegelijkertijd geld aan verdienen? En verandert er eigenlijk ook echt iets als je een onderwerp aan de orde stelt en het door veel mensen wordt gezien? Dat is een discussie die nog steeds actueel is. Salgado heeft altijd gezegd dat hij ook weer iets terugdeed voor de community’s die hij fotografeerde, zoals wat hij nu doet met Instituto Terra.
Die betrokkenheid is echt wat hem drijft, het zorgen voor de aarde, een verantwoordelijkheidsgevoel ook voor de wereld.”
In 2014 kwam de documentaire The Salt of the Earth uit, een portret van het leven en werk van Sebastião Salgado. De film werd geregisseerd door Wim Wenders en Salgado’s zoon Juliano Ribeiro Salgado en de productie was in handen van Lélia Wanick Salgado.
Beknopte boekenlijst
Workers, 1993 Phaidon, ISBN 9780714829319
Terra, Phaidon, ISBN 9780714837000
Migrations, 2000, Aperture, ISBN 97808938189139
The Children: Refugees and Migrants, Aperture, ISBN 9780893818944
Sahel, the end of the road, University Of California Press, ISBN 9780520241701
Africa, Taschen, ISBN 9783836523431
Genesis, 2011, Taschen, ISBN 9783836538725
Kuwait, a Desert on Fire, Taschen, ISBN 9783836561259
Gold, 1986 Taschen, ISBN 9783836575089
Amazônia, 2019 Taschen ISBN 9783836585101
institutoterra.org
@sebastiaosalgadoofficial
somersethouse.org.uk
worldphoto.org
sony.nl
Overzicht van de reeks Iconen in de fotografie
Focus 7/8-2023 Richard Avedon
Focus 9-2023 Peter Lindbergh
Focus 19-2023 Julia Margaret Cameron
Focus 11-2023 Nan Goldin
Focus 12-2023 Maria Austria
Focus 1-2024 Dorothea Lange
Focus 2-2024 Sebastião Salgado
Focus 4-2024 Eadweard Muybridge
Focus 5-2024 Helmut Newton
Focus 7-2024 Erwin Olaf
Focus 8-2024 Paul Huf
Focus 1-2025 Saul Leiter
Focus 2-2025 Lee Miller
Focus 3-2025 Cas Oorthuys
