Wie vaak fotografeert en filmt, maakt zich zelden of nooit druk over de juiste belichting. De ruwe beelden ogen detailrijk, zijn aannemelijk van helderheid en de rest doen we in de nabewerking. Aan de basis van elke opname ligt een geavanceerd meetsysteem; de camera bepaalt onmiddellijk een belichting die gebaseerd is op helderheid, kleur, compositie, ISO, autofocus, het gebruikte objectief plús allerlei AI-parameters.
Deze meetvorm staat bekend als multimeting; bij Nikon de Matrixmeting. Heldere witte delen worden herkend en behouden in de weergave nog nèt dekking. We zien dit op de camera-monitor als we het menu hebben ingesteld op controle van de hoge lichten. ‘Clippen’, het knipperen in rood of zwart houdt in dat die delen geen doortekening meer zullen bevatten. Je kunt daar uiteraard ook bewust voor kiezen. Hoe relevant zijn kleine witte delen lucht voor de rest van je opname? Bedenk daarbij dat donkere delen in de (raw) nabewerking nog fors ‘opgehaald’ kunnen worden: tot wel vier stops. In de lichte partijen is die marge veel kleiner: maar net twee stops.
Ontwikkelingen
In de begindagen van de fotografie, vanaf het moment dat er (zwart-wit)films werden geproduceerd, moest men de belichting bepalen aan de hand van ervaring en tabellen. Later kwamen er losse lichtmeters, waarmee je de helderheid van het object kon meten òf het daarop vallende licht. Verliesgevende factoren zoals een sterke lensuittrek bij close-up-opnames en filters voor de frontlens moesten ingecalculeerd worden. Dit leidde tot fouten en dus vaak over- of onderbelichting. Dat veranderde toen er in de camera meetcellen werden ingebouwd. Bij het lichtmeten door-de-lens: ddl, of ttl, werd die verliesfactor meegenomen. Maar de karakteristiek van deze meetvorm: gemiddeld voor het hele beeld leidde tot een vrij grove benadering, waarbij onderbelichting bij tegenlicht en relatief grote lichte partijen voorkwam. De oorzaak was een afstemming op een gemiddelde helderheid. Kodak bracht als referentie een 18% Neutral Gray Card uit. Nikon introduceerde later de ‘centrumgerichte’ lichtmeting. Ook kwam er een zeer selectieve vorm: de spotmeting, zowel ddl metend als in losse lichtmeters. Er verschenen varianten zoals meting op het sluiterdoek met een specifiek reflecterend patroon (Olympus). Multimeting werd meer en meer toegepast. Ook het ddl-meten van flitslicht uit de systeemflitsers werd in de totaalmeting geïntegreerd. Wat kunnen deze meetvormen nu nog voor ons betekenen?
Preview
Bij de DSLR- en systeemcamera’s worden nog steeds vier meetvormen aangeboden. Deze werken in alle belichtingsstanden: P, Auto (groen) en onderwerpsprogramma’s, in A/Av, S/Tv en Manueel, die laatste met Auto ISO. Staat de ISO-waarde vast ingesteld, dan kan de lichtmeter aangeven dat er correct, over-, of onderbelicht zal worden. De belichting is in de zoeker en op het cameradisplay te zien. Let wel: daarvoor moet de belichtingssimulatie in de camera AAN staan. Staat deze uit, dan lijkt de belichting correct te zullen worden, in zowel donkere als lichte omstandigheden. De belichtingssimulatie UIT is alleen handig bij studio-flitsopnames. Bij het instellicht van de flitser(s) zou je anders met bijvoorbeeld de combi 1/200 seconde, F11 en ISO 100 een zwart zoekerbeeld zien. Het flitslicht uit studioflitsers wordt met een losse flitsmeter opvallend; dat wil zeggen op het onderwerp vallend, gemeten. Voor de meetcel zien we een wit halfrond plastic bolletje, de sferische diffusor. Dit vermindert de lichtsterkte tot ‘een gemiddelde’ helderheid: gebaseerd op de middengrijs-helderheid van de vroegere grijskaart.
Welke meetvorm? Wanneer?
Hieronder lopen we eens langs de nog steeds beschikbare vier meetvormen. Waar zijn ze effectief en wat leren ze ons?
• De gemiddelde (ddl-) meting ‘vertaalt’ alle binnenkomende helderheden over het gehele beeldveld naar dat middengrijs. Dat kàn bijvoorbeeld bij onderwerpen met een egale verdeling tussen lichte en donkere partijen goed werken. Maar zodra je die verdeling verandert – er komt bijvoorbeeld veel meer witte lucht in beeld – verandert die meteropgave. Dat biedt maar weinig houvast.
• De centrumgerichte meting is dan veiliger. Het beeldmidden, op het matglas van een spiegelreflex camera binnen een grote cirkel aangegeven, krijgt de nadruk: bijvoorbeeld 75% voorkeur ten opzichte van 25% voor het omringende restbeeld. Sommige fotografen kunnen daar prima mee uit de voeten. Wie op zwart-wit – of kleurnegatieffilm fotografeert verzekert zich daarmee van de zo belangrijke gedetailleerde schaduwpartijen.
• Bij de spotmeting wordt zeer selectief en begrensd gemeten: binnen een centrale meetcirkel van slechts ongeveer 2% van het beeldveld. Soms kun je enkele grotere diameters instellen. Wàt je daarbinnen meet wordt ook vertaald naar middengrijs. Je kunt dit benutten bij onderwerpen met een sterk verlicht detail, zoals bij podiumfotografie. Ook bij sneeuwlandschappen helpt het: je richt de meting op een wit detail en belicht dat twee stops over. Dat wit wordt dan geen middengrijs, maar wit mèt detaillering in je opnames. Ook is spotmeting handig in combinatie met een Xpo-disk, zie de productfoto. Het wit daarop is een referentie. Meet je daarop en belicht je twee stops over, dan heb je doortekend wit in je opname. Voor digitale fotografie is dat een veiliger methode dan de grijskaartmeting. Ook staan daarop het middengrijs en ’gedetailleerd zwart’ gedrukt. Zo kun je een moeilijk, c.q. onevenredig lichtpatroon in kaart brengen. Neem bijvoorbeeld een wit servies op een zwart tafelblad. Zet je de Xpo-disk in hetzelfde licht, dan kun je daarop je metingen verrichten. Spotmeting kan dus vooral zekerheid vooraf bieden.
Een raw-opname (links). Er kan bij de nabewerking in de schaduwen nog veel detaillering worden opgehaald. Na bewerking van de helderheden zien we meer kleur en ook meer van het interieur (rechts).
• De multimeting, evaluerende lichtmeting, of patroonmeting- staat standaard ingesteld in de cameramenu’s. Dat zegt wel wat: bij heel veel onderwerpen wordt daarmee een ‘minstens correcte weergave’ bereikt. Je kunt er veilig allerlei reportages mee aangaan: de camera staat op Auto ISO en met diafragmavoorkeuze A/Av. Allerlei factoren zoals in- en uitzoomen, filtergebruik, ver weg of van zeer dichtbij opnemen, lichtwisselingen, enzovoorts, worden razendsnel gemeten en bijna altijd goed, dat wil zeggen aannemelijk helder/ herkenbaar weergegeven. Het is bij geavanceerde systeemcamera’s gekoppeld aan de autofocus en de onderwerpsprogramma’s. Maar het staat je vrij bewust iets over of onder te belichten èn je kunt bijvoorbeeld bij interieurfotografie altijd een belichtingstrapje (bracketing AE) maken: van plus 2 tot en met min 2, dus in totaal vijf hele stops. Wat daar verder nog mee kan, de combinatie met flitslicht en meer lees je later.
Alle foto’s: Mich Buschman
Lees ook de serie: Basisdossier
