Na een gedwongen verplaatsing wegens renovatie keert Paris Photo (7 t/m 10 november) met haar 27ste editie terug naar de ultieme locatie, het Grand Palais. En om de honderdste verjaardag van het surrealisme luister bij te zetten is filmmaker en multidisciplinaire kunstenaar Jim Jarmusch dit jaar eregast. Er is verder ruimte voor een nieuwe gecureerde sectie, Voices, en speciale aandacht voor talenten die op originele wijze facetten van de hedendaagse fotografie toepassen. De laatste technische ontwikkelingen komen ook ruimschoots aan bod en daarmee wordt de missie van Paris Photo’s artistiek directeur, om naast de traditionele opzet van een kunstbeurs de notie van fotografie als hybride fenomeen onder het grote publiek te verbreden, met overtuiging voortgezet.
“Automatische spontaneïteit in zijn meest pure vorm, waarin men probeert – verbaal, door het geschreven woord, of in welke vorm dan ook – de manier van denken te laten zien, geleid door fantasie, zonder enige gecontroleerde ratio en los van morele waarden.” Zo omschreef André Breton in 1924 het Surrealisme: een van oorsprong literaire stroming, met de droom (of het onderbewuste) als inspiratiebron. In hetzelfde manifest benadrukt Breton ook dat het surrealisme non-conformistisch van aard dient te zijn en daarom geen vooropgestelde definitie kent, maar het gaat in wezen over het negeren van conventies, het overschrijden van artistieke grenzen en het ontketenen van de innerlijke werking van de menselijke geest. Surrealistische kunst raakt in essentie aan de term ‘hypnagogie’ en dat betekent letterlijk: ‘aan de slaap voorafgaand’, hetgeen wordt geassocieerd met sensaties van angst, opwinding of zelfs een gevoel van ‘trippen’.
Anna Planas is pas sinds 2022 actief als artistiek directeur van Paris Photo, maar de contouren van haar visie zijn in die korte tijd al goed zichtbaar geworden. Zo hecht ze bijvoorbeeld sterk aan het promoten van internationale diversiteit, en geeft ruim baan aan de nieuwe generaties die in hun werk onze samenleving en alle daarmee verband houdende uitdagingen bevragen vanuit een onderzoekende en zeer open houding ten opzichte van de fotografie. De werkwijze van deze makers is wellicht te veelomvattend om als een eenduidige stroming te beschouwen, de multimediale aanpak en het ‘immersieve’ effect dat ze teweegbrengen – vanuit het idee om zichtbaarheid te geven aan al wat aan het zicht wordt onttrokken, of juist het abstraheren van het overbekende – heeft ontegenzeggelijk raakvlakken met het surrealisme zoals het precies een eeuw geleden ter wereld kwam.
Dat gegeven is ook 100 jaar later nog levensvatbaar en wel besteed aan Jim Jarmusch, een grootheid in de ‘indie’ filmwereld en als regisseur bekend van onder andere Permanent Vacation (1980), Stranger than Paradise (1984), Down by Law (1986) en latere producties zoals Coffee and Cigarettes (2003), Broken Flowers (2005) en een handvol ‘onthaaste’ (of voor de toeschouwer: onthaastende) filmproducties die een traditionele verhaalstructuur of plot ontberen en zich eerder richten op stemming en karakterontwikkeling. Daarnaast is hij ook actief als muzikant en samen met zijn producent Carter Logan vormt hij de band SQÜRL, “een enthousiaste marginale rockband uit New York City die houdt van droevige country, gesmolten ‘stoner core’, gehakte en geschroefde hiphop en denkbeeldige filmmuziek”, zoals Jarmusch het zelf omschrijft.
SQÜRL geeft een ‘trippy’ muzikale begeleiding bij vier stomme films van de Surrealist Man Ray. Jarmusch en Logan weven een benevelende textuur van tapeloops, drums en fuzzy gitaar ter begeleiding van Man Ray’s Retour a la Raison (1923), Emak Bakia (1926), L’Etoile De Mer (1928) en Les Mysteres Du Chateau Du De (1929). De partituur, een mantra-achtige aanzwellende golf van geluid, is uit principe semi-geïmproviseerd en herinnert aan de ‘drone-rockscores’ van Jarmusch-films. Weliswaar niet de jazz of ‘Franse populaire muziek’ die Ray aanvankelijk suggereerde voor zijn stomme films maar desalniettemin geestverruimend.
In 1923 creëerde Man Ray zijn eerste film: de drie minuten durende Le Retour à la raison, dat er voornamelijk uit bestond dat er zout, peper, spelden en naalden rechtstreeks op het celluloid werden besprenkeld en vervolgens aan het licht werd blootgesteld – een methode die we ook kennen van zijn ‘Rayographs’. In zijn latere films, die onlangs zijn samengebracht onder de titel Return To Reason (2023) en tijdens Paris Photo een Europese voorpremière krijgt met bovengenoemde begeleiding van SQÜRL, benadrukte Man Ray allerlei experimentele technieken (zoals glas- of gelatinefilters) als een aanvulling op de vrije, associatieve vertelvorm.
Het was een ‘open’ spel van materialiteit en immaterialiteit en precies dat aspect dient als grote inspiratie voor Jarmusch, maar ook Ray’s brede interesse in een scala aan media en zijn specifieke, ongestructureerde werkproces. Enfin, Jarmusch zal er zelf uitgebreid op ingaan tijdens Paris Photo, wanneer hij in het theater van het Grand Palais uitleg geeft over zijn artistieke activiteiten en achterliggende motieven, een evenement dat ongetwijfeld op grote publieke belangstelling mag rekenen. Jarmusch is daarnaast gevraagd om uit alle werken die tijdens Paris Photo worden getoond een eigen collectie samen te stellen, een thematische uitstalling geënt op zijn interpretatie van het surrealisme.
Paris Photo lanceert dit jaar ook een nieuw element waarvoor drie gastcuratoren op uitnodiging van de organisatie een artistieke ‘scene’ of mediumpraktijk uit eigen regio (opnieuw) onder de aandacht brengen in context van hedendaagse thema’s. Deze eerste editie van Voices zal worden samengesteld door: Azu Nwagbogu, oprichter en directeur van LagosPhoto Festival, en recentelijk curator van het Benin-paviljoen op de Biënnale van Venetië; Sonia Voss, auteur en curator; en onafhankelijk curator Elena Navarro, die het internationale fotografiefestival FotoMéxico oprichtte. Navarro presenteert ‘transgenerationele’ Latijns-Amerikaanse fotografie en benadrukt daarmee hoe door de jaren heen de conventies van identiteit en het lichaam op zeer uiteenlopende wijze zijn bevraagd. Verder valt uit haar selectie op te maken dat Latijns-Amerikaanse kunstenaars er telkens weer in slagen om nieuwe wegen te verkennen ten aanzien van gender issues en hoe ze daarmee afwijkende perspectieven (van de dwingende norm) onder de aandacht weten te brengen, waarbij ook de ‘fluide’ aard van de fotografie zelf kritisch wordt onderzocht. Methodes waarmee ze de sociale, politieke en economische omstandigheden van dit continent effectief bloot weten te legen.
Ook Nwagbogo geeft met zijn bijdrage ‘Liberated Bodies’ een duidelijk signaal af ten aanzien van onze beperkte blik op geschiedenis, hegemonie, machtsstructuren, surveillance, patriarchaat en de rol van fotografie daarin. “Door het recursief bekijken en herinterpreteren van archieven openen we nieuwe wegen voor creatieve expressie en intellectueel onderzoek”, zo stelt hij. Sonia Voss heeft gekozen voor een breed ensemble met werken van Litouwse foto’s uit de collecties van de Bibliothèque Nationale de France, het Centre Pompidou en de Litouwse Fotografen Vereniging. Gewapend met de soevereiniteit van hun lichaam, verbeeldingskracht en vaak ook satirische humor, gingen deze ietwat recalcitrante kunstenaars in tegen de opgelegde beperkingen ten aanzien van censuur en de normatieve beeldtaal van hun tijd. Deze hoogtepunten uit deze Litouwse kunstscene, nog betrekkelijk onbekend bij het grote publiek, worden samen met de eerder genoemde presentaties in het kader van Voices getoond in de Salon d’Honneur van het Grand Palais.
Hoofdmoot van Paris Photo blijven natuurlijk de exposanten (232 dit jaar) die voor elke editie worden geselecteerd door een internationale commissie van gerenommeerde galeristen en uitgevers “in overeenstemming met de kwaliteit en de originaliteit van elk ingediend project, waarbij bijzondere aandacht wordt besteed aan de diversiteit van de expressie en de relevantie van de voorgestelde installaties die in elke aanvraag worden gepresenteerd.” 189 galeries hebben een vast niet heel goedkope stand weten te bemachtigen en zullen dit willen terugverdienen met de verkoop van het getoonde werk. Daarnaast zijn er ook 43 uitgevers uit 32 landen met vers-van-depers en onlangs verschenen publicaties. In totaal zijn er maar liefst 60 galeries en uitgevers die hun debuut zullen maken op Paris Photo, en daarmee krijgt de beurs ook een inclusie-boost. Dat wil zeggen, een nog grotere inbreng van deelnemers die voorheen tot de periferie werden gerekend. Elles x Paris Photo, een programma dat in 2018 werd opgestart in samenwerking met het Franse Ministerie van Cultuur om de zichtbaarheid van vrouwelijke kunstenaars en hun bijdrage aan de geschiedenis van de fotografie te bevorderen, zal opnieuw ruim baan krijgen. Zoals al benoemd geeft Anna Planas, de artistiek directeur van Paris Photo, daarnaast aandacht voor de nieuwe generaties kunstenaars die het altijd al hybride universum van de fotografie nog wat verder oprekken. De 23 solotentoonstellingen in de Emergence-sector zullen een breed scala aan technieken en thema’s belichten, die over het algemeen blijk geven van sociaalmaatschappelijke betrokkenheid bij hedendaagse vraagstukken maar ook van een gretige nieuwsgierigheid ten aanzien van het experimenteren met perceptie en het abstraheren van de werkelijkheid.
Een aspect van die realiteit is dat de technologie een grote impact heeft op het medium fotografie en ook al is dat op zich een vrij constant gegeven wanneer we de gehele geschiedenis van de fotografie beschouwen, er is, evenals afgelopen jaar, wederom een sectie Digitaal op Paris Photo om de nieuwe vormen van fotografische expressie met behulp van innovatieve technologieën onder de aandacht te brengen – voornamelijk artificiële intelligentie (AI) en de daarmee samenhangende nieuwe mogelijkheden en complexiteiten. De vraag die boven de markt hangt: wordt de auteur opnieuw ‘dood’ verklaard? Hoe het ook zij, al het getoonde werk is het particuliere reeds ontstegen en onderdeel geworden van een groter geheel; een collectief onbewuste, een tijdgeest. Paris Photo – de beurs zelf, de extra tentoonstellingen maar ook rondetafelgesprekken, optredens, educatieve projecten en velerlei initiatieven op het gebied van fotografie en wat daarmee verband houdt (ook buiten de muren van het Grand Palais, verspreid over de hele stad) – geven de bezoeker ruimschoots de gelegenheid om al dit aanbod met bewondering gade te slaan, al dan niet met een kritische blik. Dat een overdosis van dit spektakel kan leiden tot een hallucinante, hypnagogische toestand mag daarbij niet worden uitgesloten.
Paris Photo 2024
7-10 nov | Grand Palais
3 avenue du Général Eisenhower, Parijs
tickets: do-vr € 32,-; weekend € 34,-;
avond € 26,-; studenten € 16,-
Dit artikel komt uit Focus #7, 2024
