PHotoESPAÑA, opgericht in 1998, produceert jaarlijks een breed palet aan tentoonstellingen in de zomermaanden. Het is vooral de constructie van publieke en private partners die het tot een van de grootste evenementen op het gebied van fotografie en beeldende kunst ter wereld maakt. Erik Vroons brengt verslag uit.
PHotoESPAÑA (PHE) is een veelomvattend evenement. De expositieagenda concentreert zich op Madrid terwijl er ook in veel andere grote Spaanse steden van alles te zien valt dat aan PHotoESPAÑA is gelieerd. Elke editie heeft een overkoepelend thema en in 2024 ligt de focus op het idee van Perpetuum Mobile, een breed conceptueel begrip waarmee hier vooral wordt bedoeld: de voortdurende beweging van fotografie als medium/autonome kunstvorm, maar ook van de steeds weer terugkerende maatschappelijke betrokkenheid van fotografen en hoe zij zich verhouden tot de realiteit van alledag.
Het prestigieuze PHE-programma geeft uitdrukking aan zowel het brede spectrum van de fotografie – van de meer klassieke, veelal herontdekte ‘oude meesters’ uit de internationale maar vooral ook de Spaanse fotogeschiedenis tot volksfotografie die onlangs is opgedoken in archieven. Zoals bijvoorbeeld de promiscue selfies van een Madrileens echtpaar dat in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw een parallel geleefde travestie beleefde. Maar ook de meer hybride karakteristieken van het medium komen ruimschoots aan bod – inclusief video-installaties en driedimensionale objecten – en er is een uitstalling van recent gepubliceerde fotoboeken waaruit een jury uiteindelijk de winnaars zal selecteren.
Wat dit groots opgezette fotofestijn zo specifiek maakt is dat veel van de imposante tentoonstellingsruimtes eigendom zijn van grote (semi)private corporaties, die tijdens PHotoESPAÑA toegankelijke exposities organiseren met oeuvre-overzichten van de meest iconische figuren uit de geschiedenis van de fotografie. Zo biedt Fundación CANAL bijvoorbeeld een terugblik op de veelzijdige loopbaan van de onlangs overleden Elliott Erwitt (1928-1923) en toont Fundación MAPFRE dit seizoen een groot overzicht van David Goldblatt (1930- 2018), de nestor van de geëngageerde fotografie in Zuid-Afrika – waarbij is gekozen voor een thematische in plaats van een chronologische presentatie van zijn levenswerk – én een verdieping vullend retrospectief van de wellicht iets minder bekende Amerikaanse fotografe- activiste Consuelo Kanaga (1894-1978).
Kanaga was een enigszins onconventioneel figuur in de fotografie van haar tijd. Ze was al in de jaren tien van de twintigste eeuw professioneel actief in de Amerikaanse fotojournalistiek terwijl ze, parallel daaraan, ook als een van de weinige vrouwen nauwe banden onderhield met de Amerikaanse avantgarde kringen in zowel San Francisco, met Group f.64, als in New York, met de Photo League. Het overzicht van beide disciplines die Kanaga in haar rijke fotoleven onderzocht komt goed tot uitdrukking in deze tentoonstelling, samengesteld in nauwe samenwerking met het Brooklyn Museum – dat de archieven van Kanaga beheert.
Madrid is altijd geroemd om haar bloeiende kunstscene maar er was tot de oprichting van PHE vrijwel geen aandacht voor autonome fotografie. Die achterstand is in de afgelopen decennia ruimschoots ingelopen, vooral ook met dank aan de partnerinstellingen. De tentoonstellingsruimtes langs de grote culturele as van de stad (de indrukwekkende Paseo de la Castellana, lokaal bekend als ‘de Paseo del Arte’) zijn vaak majestueus en bevinden zich aan of in de directe omgeving van deze Madrileense museum mile.
Er is sinds dit jaar ook een nieuwe hoofdcurator aangesteld, Maria Santoyo, die – wellicht iets meer dan haar voorgangers – aandacht heeft voor de nieuwe generaties, voor wie fotografie vaak meer betekent dan het louter afdrukken van een camerabeeld. De uitzonderlijke reikwijdte van hun visueel artistieke praktijk reflecteert zowel in een groepstentoonstelling van hedendaagse conceptuele Spaanse fotografie, samengesteld door Alejandro Castellote (die overigens zelf lang dienst deed als hoofdcurator in de beginjaren van PHE), maar de veelzijdige aanpak van het festival komt ook tot uitdrukking in de solotentoonstellingen van talenten als Widline Cadet en Lúa Ribeira.
Cadet kan helaas niet persoonlijk toelichting geven op haar eigen werk, te zien bij het Casa de América, want ze heeft als Haïtiaanse immigrant in de Verenigde Staten (nog) geen uitreisvisum. Désirée Kroep, junior conservator van Huis Marseille (waar het werk eerder werd getoond en als zodanig de inspiratie voor het tentoonstellingsconcept van Take This with You / Pran sa avèk ou), neemt de honneurs waar en merkt op hoe Cadet, die haar geboorteland Haïti op tienjarige leeftijd verliet om zich met haar moeder in New York te vestigen, met haar conceptuele benadering niet alleen een intergenerationele kloof dicht, maar ook een geografische onbestemdheid overbrugt. Al met al een gelaagde (en geslaagde) benadering van de fotografie waarbij Cadet de typische huiselijkheid tracht te verbeelden zoals ze die zich herinnert uit haar eigen jeugd.
Elders in de stad is werk te zien van Lúa Ribeira, aspirant-lid van het gerenommeerde agentschap Magnum. Ze is zelf ook aanwezig bij de opening in Museo Lázaro Galdiano en bespreekt de achterliggende motieven bij de totstandkoming van Agony In The Garden: een creatieve verbeelding van het hedonisme en nihilisme zoals beleefd door de trap- en drill-gemeenschap; een underground muziekstroming die ook in Spanje leeft bij jongeren uit de onderkant van de samenleving. De Galicische kunstenaar legt uit hoe de serie, die tussen 2021 en 2023 tot stand kwam en bestaat uit lyrische, enigmatische beelden die ze in nauwe samenwerking met enkele vooraanstaande Spaanse muzikanten uit de drill-rap-scene tot stand bracht, verwijst naar sociale kwesties als de instabiliteit van de werkgelegenheid, institutioneel geweld en de migratie-, financiële en milieucrises.
Tot besluit nog twee PHotoESPAÑA-tentoonstellingen die het noemen waard zijn. Ten eerste een multimediaal, anti-white cube retrospectief van onze eigen Erwin Olaf in het Centro Cultural de la Villa. De curator is erin geslaagd om met een gelaagde, thematische opstelling drie hoofdmotieven uit het oeuvre van Olaf te destilleren: Emancipatie,Verlangen en Intimiteit. Het is wellicht geen alomvattend overzicht van de langdurige artistieke carrière van Erwin Olaf, die meer dan veertig jaar beslaat, maar de curator is er zeker in geslaagd een helder en verfrissend overzicht te geven met de waardigheid en toewijding die het werk verdient.
Een ander hoogtepunt is wat mij betreft het werk van Boris Savelev: de kleurrijke documentatie van een lang en ambachtelijk levenspad in de fotografie. Adam Lowe, de curator die zijn leven heeft gewijd aan de productie van pigmenttransferprints, presenteert Savelevs fotografische straatimpressies in hoogst haalbare printkwaliteit in het Espacio Cultural Serrería Belga. Hierdoor vervaagt de grens tussen beeld en vorm, hetgeen in het verlengde ligt van wat Savelev met zijn grafische en tot in de puntjes geperfectioneerde beeldtaal beoogt.
In zijn 26 jaar geschiedenis heeft PHotoESPAÑA het werk gepresenteerd van zowel gevestigde als opkomende nationale en internationale fotografen en beeldend kunstenaars. Ter nagedachtenis aan Alberto Anaut, de oprichter van PHotoESPAÑA die vorig jaar overleed, is zijn statement voor de eerste editie (1998) opnieuw afgedrukt in de catalogus en wat daarbij vooral opvalt is hoe consistent het evenement is en hoe de organisatie door de jaren heen trouw is gebleven aan het oerconcept: “cultuur mag niet ondergeschikt worden gemaakt aan het optreden van de overheid; wij geloven in particulier initiatief, in het maatschappelijk middenveld, en we hebben bedrijven uitgenodigd die onze ideeën en onze passie voor het imago delen om dit project te verwezenlijken.”
Dat is een begrijpelijk uitgangspunt, gezien de lange fascistoïde geschiedenis van het land (dat tijdens Franco’s dictatuur van 1939 tot zijn dood in 1975 in een ondemocratische duisternis was gehuld), maar het blijft toch een opmerkelijke prestatie van Anaut en het cultureel managementbureau La Fábrica om een solide pact te sluiten met zoveel staats-, regionale en gemeentelijke instellingen, ter promotie en viering van de fotografie in al haar facetten. Het is eigenlijk een wonder dat PHotoESPAÑA, in de politieke en economische wervelwinden van de vroege 21ste eeuw, met dit zelf geweven netwerk van een groot aantal particuliere en publieke ondernemingen, zo stabiel is gebleven.
PHotoESPAÑA 2024
t/m 29 september
Kijk hier voor de agenda van het festival met handige plattegrond
Erik Vroons is freelance schrijver, redacteur en curator. Hij was jarenlang betrokken bij GUP Magazine als hoofdredacteur en gelieerd aan outlets voor Nederlandse – en Europese fototalenten: New Dawn/New Dutch Photography en Fresh Eyes. Hij werkt samen met individuele fotografen als mentor/producent, is soms adviseur en jurylid en als redacteur/ auteur schrijft hij tegenwoordig voor diverse (inter)nationale fotobladen.
