Creatief filteren met fysieke filters is ook voor digitale opnamen nog steeds zinvol. Veel vervormende en contrast veranderende effecten zijn in de nabewerking vaak moeilijk te realiseren. Welke opnamefilters zijn interessant en zinvol?
Op allerlei manieren is het licht dat door het onderwerp wordt gereflecteerd te beïnvloeden voordat het de lens in gaat. We kunnen het kleuren, vervormen, afschermen en meer. In de foto- grafie en de filmwereld wordt dat al heel lang zo gedaan. Het doel is een romantische of juist duistere sfeer of andere creatieve invloed aan de opnames mee te geven. Eén of meer optische filters voor de front- lens plaatsen heeft een ander effect dan deze in digitale bewerkingen achteraf maken. De onregelmatigheid, de lichtdoorlating van de diverse kleuren, het doelbewust inbrengen van optische fouten en andere effecten leiden tot een soort ‘analoge weergave’. Allerlei effecten met facetlenzen, soft focus-, kleur- en contrastfilteringen zijn vóór de opnames al te controleren en aan te passen. Dat is een wezenlijk verschil met achteraf aanpassen. Vooral in de analoge fotografie op kleurnegatief- en zwart-witfilm biedt dat een enorm voordeel. Na het ontwikkelen en scannen hoeven er nog maar weinig aanpas- singen te worden gemaakt. Met name Cokin heeft als filterfabrikant heel veel op dat gebied ontwikkeld en uitgebracht en veel filters zijn nog steeds te koop. Welke filters zijn zinvol?
Soft focus
Voor een (ver)zachte scherpte en lichte overstraling zijn diverse typen filters ontwik- keld. Zeiss ontwikkelde voor de Hasselblad lenzen de fraaie Softar I en II schroeffilters. Cokin doet dit met losse kunsthars (C39 glas als in brillenglas) plaatjes in verschillende formaten. Zie de productfoto’s. De Cokin Diffuser I en II soft focus filters verzachten de soms te acute scherpte in portret- en productfoto’s. Feitelijk introduceren deze filters sferische aberratie, een lensfout die vintage lenzen vaak vertonen en die deze nu zo gewild maakt. Het contrast lijdt daar niet onder, dus de opnames worden niet “flets”. Er zijn ook soft focus-filters die de
lichte partijen wat meer laten overstralen, wat een nabootsing van oude, ongecoate objectieven is. Deze doen het heel fraai in tegenlicht-opnames. Het soft focus-effect werkt digitaal aangebracht minder mooi, omdat daarbij feitelijk een zeer lichte egale pixelverschuiving wordt toegepast.
Vignettering
Het geleidelijk aan donkerder worden van opnames naar de beeldranden en -hoeken toe heet vignettering. Het treedt op bij grote lensopeningen en kan digitaal gecorrigeerd worden in de camera of in de nabewerking. Wil je dezelfde soort vignettering bij meer- dere objectieven en diafragma-openingen dan kun je daarvoor een Oval Spot Black filter (Cokin) inzetten. De plaats in de filter- houder bepaalt de grootte van het heldere middendeel. Het effect zie je – weer – vooraf in je zoeker of op het display. Er bestaat ook een Oval Spot White voor een lichtere vignettering en ook zijn er gedeeltelijke vignetteringen beschikbaar: Black Wedding en White Wedding filters.
Kleurcorrectie
Kleurnegatief-films zijn gevoelig gemaakt voor daglichtopnames (5600K). Fotografeer je daarmee in kunstlicht, dan krijgen je opnames een sterk geel-oranje zweem. Digitaal is dat prima te handelen met opna- mes in raw, maar wil je een kleuraanpassing van je film, dan is een blauw 80A filter nodig. Het neemt twee stops licht weg, dus je ISO 400 film belicht je dan als ISO 100. In Focus #11-2023 zie je een test met beschikbare kleurnegatieffilms.
Contrastcorrectie zwart-witfilm
De sensibilisering van zwart-witfilms is voor kleuren alle gelijk. De zilverhalogeniden in die films zijn voor de lichtkleuren rood, groen en blauw even gevoelig gemaakt. Bij landschapsopnames wordt het hemel- blauw daardoor vaak iets te licht in de afdrukken. De complementaire filterkleur geel (Cokin 001) laat eigen èn verwante kleuren (geel, oranje, lichtgroen) door en blokkeert de complementaire kleur blauw in lichte mate. Daardoor ontstaat een betere balans. Met de krachtiger Cokin contrastfilters oranje 002 en rood 003 wordt dat nóg sterker. Een groenfilter (Cokin 004) geeft te donkere groentinten veel lichter weer in je prints. Dat filter benadrukt ook contrasten in portretten; het is een zinvolle toepassing bij het fotograferen van ‘krachtige koppen’. Zwart-witfilms vind je in Focus #12-2023.
Overige filters
Er bestaan ook filters met sterke invloeden op lichtpunten, denk aan ster-filters. Daar- mee krijgen lichtbronnen een sterke over- straling met vier of acht lichtstralen mee.
Je ziet ze soms in video’s van shows. Prisma- filters herhalen een beeld ín de opname. Ook zijn er filters die een radiale of lineaire blur aan het onderwerp meegeven als een bewegingseffect. Polarisatiefilters zijn in de nabewerking niet goed te imiteren omdat ze selectief op spiegelingen reageren. Als filter- voor-de-lens bij een digitale camera nog steeds heel zinvol dus. Ook grijsverloop- en ND-filters zijn voor met name landschaps- fotografie nuttig en hebben het grote voor- deel van de beoordeling vóóraf.
Uitvoeringen
Genoemde Cokin-filters zijn er in een kleine (A-typen, voor APS-C formaat) en grotere (P-typen voor full-frame) te koop. Neem altijd die laatste, omdat de A-modellen voor (super-) groothoek al snel te klein zijn.
Je plaatst ze in een universele, draaibare houder, waarin drie filters achter elkaar kunnen. Kijk dan wel uit voor vignettering. In het verleden heb ik heel wat van die filters aangeschaft en voor digitale opnames gebruik ik sommigen daarvan nog steeds. Deze kunsthars filters hebben niet de opti- sche kwaliteit als van glazen filters en zijn krasgevoelig. Opletten ermee en steeds opbergen dus. Er zijn nog steeds glazen filters te koop met een schroefvatting. Heb je objectieven met verschillende filtermaten dan kun je met verloopringen aanpassingen maken.
Alternatieven
Als je de oude, analoge weergave maximaal nastreeft, kun je op zoek gaan naar vintage objectieven of shoppen bij het merk Lens- baby. Laatstgenoemde biedt een enorme keuze en heeft veel flexibele toepassingen, zoals de Omni Bundel. Kijk vooral ook naar de Composer, Burnside en Velvet. Een nadeel is soms de uitvoering in slechts één brandpunt zoals 50 of 85 mm en ze zijn niet leverbaar voor alle cameramerken. Natuurlijk kun je ook zelf filters maken.
Met zwarte pantykousen of vaseline op een glasplaatje kan je ‘ouderwetse’ softfocus- effecten nabootsen bijvoorbeeld. Glasbo- dems van flessen of drinkglazen, glazen stuiters, stukjes glas met breking in licht- kleuren …. Van alles vóór de lens kun je benutten voor jouw eigen, creatieve toepas- singen. De controle vooraf werkt daarbij heel stimulerend!
Focus #1 2025 ligt nog steeds in de winkel en is beschikbaar online. Klik op deze link om het tijdschrift aan te schaffen!
